{"id":271,"date":"2011-07-08T01:08:16","date_gmt":"2011-07-08T00:08:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.tomontheroof.com\/blog\/"},"modified":"2017-05-23T21:10:04","modified_gmt":"2017-05-23T20:10:04","slug":"jerozolima","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/www.tomontheroof.com\/blog\/jerozolima\/","title":{"rendered":"Jerozolima mistyczna \u2013 Jerozolimski p\u0119pek \u015bwiata"},"content":{"rendered":"

Niezwyk\u0142y krajobraz, <\/em>sielankowe\u00a0wzg\u00f3rza, wszelkie bogactwa\u00a0i wojowniczy muzu\u0142manie \u2013 taki obraz przekazany przez krzy\u017cowc\u00f3w i pielgrzym\u00f3w, a nast\u0119pnie przez stulecia interpretowany przez artyst\u00f3w utrwala\u0142 si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci Europejczyk\u00f3w. Czy to obraz aktualny? Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie za\u015b poznajemy jedynie skrawki jerozolimskiej rzeczywisto\u015bci przez pryzmat medi\u00f3w. Tak\u017ce \u015aciana P\u0142aczu na ok\u0142adkach nielicznych album\u00f3w fotograficznych daje niekompletne wyobra\u017cenie o mie\u015bcie trzech wielkich monoteistycznych religii. Dzisiejsza Jerozolima nie tylko sk\u0142ania do refleksji, ale zaskakuje i szokuje. Przyjecha\u0142em tu po krwawej wojnie z Hamasem gdy ha\u0142as wybuch\u00f3w dochodz\u0105cy z pobliskiej Strefy Gazy ledwie ucich\u0142 i nie wiadomo na jak d\u0142ugo…
\n<\/em><\/p>\n

\"Z\u0142ota

Z\u0142ota Jerozolima. Ulica \u015aw. Heleny\u00a0mija widoczne na zdj\u0119ciu wej\u015bcie do meczetu i po stopniach sprowadza na dziedziniec przed Bazylik\u0105. [zobacz na mapie<\/a>]<\/p><\/div><\/div>\n

\n

Spis tre\u015bci<\/h3>\n
    \n
  1. Stare miasto<\/a><\/li>\n
  2. Bazylika \u015awi\u0119tego Grobu<\/a><\/li>\n
  3. Gr\u00f3b Chrystusa<\/a><\/li>\n
  4. Dzieje \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca<\/a><\/li>\n
  5. Zakonnicy w Jerozolimie<\/a><\/li>\n
  6. Tajemnice Bazyliki \u015awi\u0119tego Grobu<\/a><\/li>\n
  7. Zabytki Jerozolimy<\/a><\/li>\n
  8. Restauracje w Jerozolimie<\/a><\/li>\n
  9. Osobliwo\u015bci Jerozolimy<\/a><\/li>\n
  10. Ulubie\u0144cy czarownic<\/a><\/li>\n
  11. Ob\u0142\u0119d jerozolimski<\/a><\/li>\n
  12. G\u00f3ra Oliwna i Dolina Cedronu<\/a><\/li>\n
  13. Wieczernik<\/a><\/li>\n
  14. Droga krzy\u017cowa w Jerozolimie<\/a><\/li>\n
  15. Wra\u017cenia z uniwersytetu w Jerozolimie<\/a><\/li>\n
  16. Betlejem i stajenka betlejemska<\/a><\/li>\n
  17. Wojsko na ulicach Jerozolimy<\/a><\/li>\n
  18. Jerozolima chasyd\u00f3w<\/a><\/li>\n
  19. Ostatnia noc w Jerozolimie<\/a><\/li>\n
  20. Lotnisko w Tel Awiwie<\/a><\/li>\n
  21. Bibliografia<\/a><\/li>\n
  22. Komentarze<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n

    <\/a>Stare miasto<\/h2>\n

    <\/a>\u015awi\u0119te Miasto zwane przez jego \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w \u201eJeruszalaim\u201d, a przez arabskich \u201eAl-kuds\u201d \u2013 by\u0142o zburzone, odbudowane, znowu zburzone i odbudowane, ponownie zburzone i odbudowane, przebudowane i jeszcze raz przebudowane. Z\u00a0zaciekawieniem obserwuj\u0119 te pok\u0142ady architektoniczne. Mijam wysokie palmy, przechodz\u0119 przez Bram\u0119 Damasce\u0144sk\u0105 i po przekroczeniu mur\u00f3w wzniesionych przez tureckiego su\u0142tana odnosz\u0119 wra\u017cenie, \u017ce znalaz\u0142em si\u0119 w innym \u015bwiecie.<\/p>\n

    \"Ludzie

    Ulica Bramy Damasce\u0144skiej. Tu rozpoczyna\u0142a si\u0119 zbudowana w II w. przez cesarza Hadriana droga Cardo Maximus \u2013 jej pozosta\u0142o\u015bci mo\u017cna zobaczy\u0107 w dzielnicy \u017cydowskiej. [mapa\u00a0Jerozolimy<\/a>]<\/p><\/div>\n

    \"Dzieci

    Palesty\u0144ski suk, czyli targ. Uwag\u0119 zwracaj\u0105 ci\u0119\u017cko pracuj\u0105ce palesty\u0144skie dzieci.<\/p><\/div>\n

    \"Orientalne

    Przyprawy sprzedawane na targu. W Jerozolimie i na ca\u0142ym Bliskim Wschodzie powszechnie u\u017cywa si\u0119 mieszanki przypraw zwanej zatar, kt\u00f3ra zawiera mi\u0119dzy innymi: sumak, tymianek, cz\u0105ber, sezam i oregano.<\/p><\/div>\n

    Mieszkam w samym t\u0119tni\u0105cym sercu Jerozolimy, w czterechsetletnim budynku na granicy dzielnic chrze\u015bcija\u0144skiej i muzu\u0142ma\u0144skiej, tu\u017c przy VII stacji drogi krzy\u017cowej. Z\u00a0tarasu na dachu hotelu roztacza si\u0119 widok wart skarb\u00f3w Salomona. Za rogiem pi\u0119trzy si\u0119 bazylika Grobu \u015awi\u0119tego. W powietrzu unosi si\u0119 zapach kadzide\u0142 i przypraw korzennych. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 starego miasta to odwieczny bazar okalaj\u0105cy ko\u015bcio\u0142y, meczety i synagogi. Jedynie dzielnica \u017cydowska jest do\u015b\u0107 schludna, z nowsz\u0105 zabudow\u0105 i g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 Cardo <\/em>(wytyczon\u0105 przez Rzymian gdy miasto nosi\u0142o nazw\u0119 \u201eAelia Capitolina\u201d), ale najwi\u0119cej uroku maj\u0105 dzielnice muzu\u0142ma\u0144ska i chrze\u015bcija\u0144ska. Towary z ca\u0142ego Bliskiego Wschodu, kolorowe tkaniny z orientalnymi wzorami, metalowe naczynia, perskie dywany, arabska bi\u017cuteria i pokryte \u201e\u015bwi\u0119tym kurzem\u201d dewocjonalia przepe\u0142niaj\u0105 g\u0119st\u0105 tkank\u0119 w\u0105skich uliczek. Jako \u017ce Jerozolima po\u0142o\u017cona jest na wzg\u00f3rzach, chodniki s\u0105 cz\u0119sto pochy\u0142e lub maj\u0105 posta\u0107 schod\u00f3w. \u015aciany dom\u00f3w z charakterystycznego jasno\u017c\u00f3\u0142tego kamienia jerozolimskiego, nadbudowywane przez stulecia, rzucaj\u0105 g\u0142\u0119boki cie\u0144 i mo\u017ce zawali\u0142yby si\u0119, gdyby nie to, \u017ce cz\u0119sto po\u0142\u0105czone s\u0105 szerokimi \u0142ukami. Pozostawiono w nich kwadratowe otwory, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 minimalne o\u015bwietlenie tak zadaszonych ulic.<\/p>\n

    \"Arabska

    Arabskie koraliki na jerozolimskim targu. Nale\u017cy si\u0119 targowa\u0107, a na cen\u0119 wp\u0142ywa to z jakiego przyjechali\u015bmy kraju i gdzie mieszkamy (sprzedawcy o to wypytuj\u0105).<\/p><\/div>\n

    \"Kolorowe

    Ozdobne materia\u0142y na bazarze przypominaj\u0105 o staro\u017cytnych szlakach handlowych (przez pobliski Damaszek przebiega\u0142 jedwabny szlak). Mieszaj\u0105 si\u0119 tu zapachy Orientu \u2013 olejk\u00f3w r\u00f3\u017canych, ja\u015bminowych i mirrowych.<\/p><\/div>\n

    \"Pami\u0105tki

    Bliskowschodnie naczynia, szkatu\u0142ki i pude\u0142ka. Do popularnych pami\u0105tek przywo\u017conych z Jerozolimy nale\u017c\u0105: krzy\u017ce z drzewa oliwnego (proste albo inkrustowane mas\u0105 per\u0142ow\u0105), lampki oliwne i trybularze czyli kadzielnice.<\/p><\/div>\n

    Jerozolima jest niesamowitym tyglem kultur. Barwny g\u0105szcz ludzi, kt\u00f3ry przemierza j\u0105 wzd\u0142u\u017c i wszerz, stanowi\u0105: Arabowie, chasydzi (jakby nerwowo pod\u0105\u017caj\u0105cy w kierunku \u015aciany P\u0142aczu), duchowni najcz\u0119\u015bciej wschodnich ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich i przyjezdni z ca\u0142ego \u015bwiata. Na ulicach panuje zgie\u0142k, pokrzykuj\u0105 przekupnie i tragarze usi\u0142uj\u0105cy przepcha\u0107 si\u0119 z towarami w charakterystycznych drewnianych w\u00f3zkach albo niesionymi na g\u0142owie. Sprzedawcy s\u0105 nadmiernie uprzejmi i pr\u00f3buj\u0105 na r\u00f3\u017cne sposoby zach\u0119ci\u0107 do ogl\u0105dni\u0119cia sklepik\u00f3w, oferuj\u0105 \u201especjalne ceny\u201d, cz\u0119stuj\u0105 potencjalnych klient\u00f3w kaw\u0105 z kardamonem, nazywaj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142mi, zagaduj\u0105 jak mog\u0105. Po zrobieniu zakup\u00f3w \u2013 wr\u0119czaj\u0105 wizyt\u00f3wki, \u017cycz\u0105 szcz\u0119\u015bcia i b\u0142ogos\u0142awi\u0105. Targowanie si\u0119 jest w dobrym tonie. Nie wszystkie wonie s\u0105 tu mi\u0142e\u00a0\u2013 jedna z w\u0105skich ulic jest w ca\u0142o\u015bci targiem mi\u0119snym dusz\u0105cym smrodem tak odra\u017caj\u0105cym, ze przyprawiaj\u0105cym o \u0142zy. S\u0142ycha\u0107 odg\u0142osy papug, mieszaj\u0105 si\u0119 modlitwy pielgrzym\u00f3w w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach i jakby usi\u0142uj\u0105ce je zag\u0142uszy\u0107 nawo\u0142ywania muezin\u00f3w (z wszystkich meczet\u00f3w jednocze\u015bnie, co dla ucha Europejczyka sprawia wra\u017cenie dzikiego wycia). Z pocz\u0105tku \u0142atwo si\u0119 w tej gmatwaninie zgubi\u0107, ale pomoc w odnalezieniu drogi z entuzjazmem oferuj\u0105 ubogie arabskie dzieci (po czym szepcz\u0105 pod nosem \u201egive money!\u201d). W zale\u017cno\u015bci od cz\u0119\u015bci miasta rozbrzmiewa arabska muzyka albo \u015bpiewy \u017cydowskie (wy\u0142\u0105cznie m\u0119\u017cczyzn, gdy\u017c kobietom \u015bpiewa\u0107 nie przystoi), s\u0142ycha\u0107 powitania \u201eSalam alejkum!\u201d b\u0105d\u017a \u201eSzalom!\u201d.<\/p>\n

    \"Palesty\u0144czyk

    Palesty\u0144czyk w tradycyjnym stroju \u2013 galabiji. Nakrycie g\u0142owy (kefij\u0119, potocznie zwan\u0105 arafatk\u0105) utrzymuje sznurek z koziej sier\u015bci (agal).<\/p><\/div>\n

    \"Palesty\u0144ski

    Sprzedawca s\u0142odyczy \u2013 ciast sezamowych, cha\u0142wy, orzech\u00f3w i daktyli.<\/p><\/div>\n

    \"Gadaj\u0105ca

    Papuga szara (\u017cako) bacznie obserwuje rozmodlonych pielgrzym\u00f3w, a niekiedy zdaje si\u0119 ich przedrze\u017ania\u0107 swoimi ochryp\u0142ymi wrzaskami.<\/p><\/div>\n

    <\/a>Bazylika \u015awi\u0119tego Grobu<\/h2>\n

    <\/a>W Jerozolimie najciekawsza moim zdaniem jest bazylika Pa\u0144skiego Grobu \u2013 najwa\u017cniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zaskakuj\u0105cy i dziwny, imponuj\u0105cy, ale i chaotyczny zarazem. Bez wielkiej tajemnicy, kt\u00f3r\u0105 w sobie kryje, chrze\u015bcija\u0144stwo nie mia\u0142oby sensu. \u015awi\u0105tynia ta \u2013 cho\u0107 u pocz\u0105tk\u00f3w swojej historii mia\u0142a inna bry\u0142\u0119 \u2013 powsta\u0142a niemal dwa tysi\u0105ce lat temu. Ze wzgl\u0119du na zwart\u0105 zabudow\u0119 nie mog\u0142em podziwia\u0107 ca\u0142ej bazyliki z zewn\u0105trz, a nawet nie od razu do niej trafi\u0142em. \u017beby pozna\u0107 j\u0105 dok\u0142adniej przychodz\u0119 tu codziennie. Ju\u017c przy wej\u015bciu wra\u017cenie robi\u0105 na mnie pot\u0119\u017cne drewniane wrota i znajduj\u0105cy si\u0119 za nimi Kamie\u0144 Namaszczenia, kt\u00f3ry zgodnie z tradycj\u0105 le\u017cy w miejscu, w kt\u00f3rym J\u00f3zef z Arymatei nama\u015bci\u0142 cia\u0142o Jezusa mirr\u0105 i aloesem i owin\u0105\u0142 p\u0142\u00f3tnem (z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem to\u017csamym z Ca\u0142unem Tury\u0144skim). Owiewaj\u0105 mnie niesamowicie przyjemne zapachy palonej mirry i olibanum (\u017cywicy kadzid\u0142owca u\u017cywanej ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci i niegdy\u015b przez krzy\u017cowc\u00f3w, zwanej tu z angielskiego \u201efrankincense\u201d, a w polskich cerkwiach \u2013 \u0142adan) oraz b\u0142ogi ch\u0142\u00f3d \u015bwi\u0105tynnego wn\u0119trza. Wonne opary unosz\u0105 si\u0119 niczym modlitwa do Boga, a zapach palonego tu przez Grek\u00f3w czarnego bizantyjskiego kadzid\u0142a moim zdaniem przybli\u017ca cz\u0142owiekowi raj.<\/p>\n

    \"Bazylika

    Fasada Bazyliki Grobu Pa\u0144skiego w Jerozolimie. Na gzymsie pod prawym oknem widoczna jest drabina, kt\u00f3ra stoi tu co najmniej od po\u0142owy XIX wieku ze wzgl\u0119du na wprowadzon\u0105 zasad\u0119 utrzymywania \u201eniezmienionego stanu rzeczy\u201d. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Po stromych schodach wchodz\u0119 na Golgot\u0119, gdzie postawiono kaplice \u2013 do\u015b\u0107 prost\u0105 katolick\u0105 i prawos\u0142awn\u0105 w stylu bizantyjsko-greckim. Jednak o\u0142tarz kaplicy katolickiej jest szczeg\u00f3lnie drogocenny, a na sklepieniu nad nim zobaczy\u0107 mo\u017cna jedyny zachowany na Golgocie fragment mozaiki z czas\u00f3w krzy\u017cowc\u00f3w. Ska\u0142a jest obudowana, ale cz\u0119\u015bciowo widoczna za szk\u0142em. Pod prawos\u0142awnym o\u0142tarzem dotykam otworu wykutego przez Rzymian pod Krzy\u017c.<\/p>\n

    \"Kalwaria

    Kalwaria prawos\u0142awna (po lewej) i katolicka (po prawej). Ewangelia podaje: “I\u00a0przywiedli go na miejsce Golgotha, co si\u0119 wyk\u0142ada: miejsce trupiej g\u0142owy: I\u00a0dawali mu pi\u0107 wino z mirr\u0105, i nie wzi\u0105\u0142. A ukrzy\u017cowawszy go, podzielili szaty jego, miec\u0105c o nie los, co kto mia\u0142 wzi\u0105\u0107.” (Mk 15:22-24)<\/p><\/div>\n

    \"Jezus

    Kaplica Krzy\u017ca \u015aw. na Golgocie. “A by\u0142a trzecia godzina, i ukrzy\u017cowali go. I by\u0142 napis winy jego napisany: Kr\u00f3l \u017bydowski.” (Mk 15:25-26) R\u0119ce Jezusa by\u0142y w rzeczywisto\u015bci przybite w nadgarskach, a stopy r\u00f3wnolegle do krzy\u017ca. Do ka\u017cdego wydechu unosi\u0142 si\u0119 na stopach, co powodowa\u0142o bolesne tarcie o krzy\u017c.<\/p><\/div>\n

    \"Prawos\u0142awna

    Prawos\u0142awna zakonnica modli si\u0119 zwr\u00f3cona ku Golgocie. Przy wej\u015bciu z po\u0142udniowego (g\u0142\u00f3wnego) dziedzi\u0144ca bazyliki do ormia\u0144skiej kaplicy \u015bw. Jana. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Gr\u00f3b Chrystusa<\/h2>\n

    <\/a>W ko\u015bciele zachwyca mnie wielka rotunda zwana Anastasis<\/em> (Zmartwychwstanie), a na jej \u015brodku kaplica z Grobem \u015awi\u0119tym. Podczas budowy bazyliki podj\u0119to trud usuni\u0119cia otaczaj\u0105cej go ska\u0142y. Przez ma\u0142e wej\u015bcie, nad kt\u00f3rym wisz\u0105 lampy oliwne, przechodz\u0119 do ciasnej Kaplicy Anio\u0142a i wpatruj\u0119 si\u0119 w niewielki o\u0142tarz z fragmentem kamienia wspomnianego w Ewangeliach<\/em>. Jeszcze mniejszy otw\u00f3r prowadzi mnie dalej do komory grzebalnej, a tam dotykam p\u0119kni\u0119tej g\u0142adkiej marmurowej p\u0142yty na skalnej p\u00f3\u0142ce \u2013 na skale tej spoczywa\u0142o cia\u0142o Chrystusa.<\/p>\n

    \"Gr\u00f3b

    Gr\u00f3b \u015awi\u0119ty znajduje si\u0119 w Bazylice w samym sercu dzielnicy chrze\u015bcija\u0144skiej. Rywalizuj\u0105 o niego zakonnicy r\u00f3\u017cnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2013 w 2008 roku dosz\u0142o tu do walki na pi\u0119\u015bci mi\u0119dzy zakonnikami ormia\u0144skimi i greckimi.<\/p><\/div>\n

    Mam \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 to w zasadzie ruiny \u015awi\u0119tego Grobu. Rzymianie usytuowali tu \u015bwi\u0105tyni\u0119 Wenus, prawdopodobnie chc\u0105c w ten spos\u00f3b st\u0142umi\u0107 kult wczesnochrze\u015bcija\u0144ski (powy\u017cej na Golgocie m\u00f3g\u0142 sta\u0107 pos\u0105g bogini), a wzniesiona p\u00f3\u017aniej bazylika zosta\u0142a zburzona przez Pers\u00f3w. Odbudowana bazylika bizantyjska zosta\u0142a zburzona podczas arabskiego podboju Jerozolimy, a w szczeg\u00f3lno\u015bci zniszczono sam gr\u00f3b Jezusa. Bazylika zosta\u0142a odbudowana i wielokrotnie przebudowywana, przy czym ostateczny kszta\u0142t nadali jej krzy\u017cowcy. Kolumny wok\u00f3\u0142 rotundy pochodz\u0105 z fasady \u015bwi\u0105tyni rzymskiej. Czuj\u0119, \u017ce ten niezwyk\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 jest tak stary, jak tylko mo\u017ce by\u0107, a edyku\u0142 nad Grobem Chrystusa miejscami p\u0119ka i ugina si\u0119 pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem (dlatego w czasach kolonii brytyjskiej wzmocniony zosta\u0142 \u017celaznymi obejmami, na kt\u00f3rych pielgrzymi zapalaj\u0105 cienkie prawos\u0142awne \u015bwiece). Na\u00a0my\u015bl, \u017ce to w\u0142a\u015bnie tu rozegra\u0142y si\u0119 najwa\u017cniejsze wydarzenia Nowego Testamentu i <\/a>do tego miejsca ci\u0105gn\u0119\u0142y rzesze krzy\u017cowc\u00f3w z ca\u0142ej Europy, przechodz\u0105 mnie ciarki. Wyobra\u017cam sobie jak dono\u015bnie brzmia\u0142o Te Deum<\/em> od\u015bpiewane tu przez uczestnik\u00f3w pierwszej wyprawy krzy\u017cowej po zdobyciu Jerozolimy i okrutnej masakrze jej ludno\u015bci (zdobycie Jerozolimy na zawsze pozosta\u0142o bolesn\u0105 ran\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci muzu\u0142man\u00f3w).<\/p>\n

    \"\u015awi\u0119ty

    Edyku\u0142 \u015awi\u0119tego Grobu od dawna wymaga remontu. Konstrukcja zosta\u0142a wzmocniona przez Brytyjczyk\u00f3w w 1947 roku, a w 1986 profesor archeologii Martin Biddle przeprowadzi\u0142 jej badania fotogrametryczne.<\/p><\/div>\n

    Pod Golgot\u0105 odwiedzam grot\u0119 z p\u0119kni\u0119ciem po trz\u0119sieniu ziemi \u2013 w grocie tej zgodnie z tradycj\u0105 pochowana zosta\u0142a czaszka Adama, na kt\u00f3r\u0105 mia\u0142a kapa\u0107 krew Zbawiciela. W pobli\u017cu s\u0105 kaplice z pierwszej polowy IV w. upami\u0119tniaj\u0105ce ostatnie wydarzenia z \u017cycia Jezusa. Dostrzegam ludzi w milczeniu przytulaj\u0105cych twarze do kamiennego o\u0142tarza Kaplicy Wyszydzania. Dalej mijam Kaplic\u0119 Rozdzielenia Szat i Kaplic\u0119 \u015awi\u0119tego Longinusa (\u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry W\u0142\u00f3czni\u0105 Przeznaczenia otworzy\u0142 bok Zbawiciela i zosta\u0142 obmyty \u201ekrwi\u0105 i wod\u0105\u201d, czyli jak s\u0105dz\u0119 opadni\u0119tymi czerwonymi krwinkami i oddzielonym osoczem). <\/a>Poni\u017cej mie\u015bci si\u0119 Kaplica \u015awi\u0119tej Heleny z po\u0142owy XII w. Wchodz\u0119 do niej powoli wielkimi schodami po drodze mijaj\u0105c liczne krzy\u017ce jerozolimskie wykute na \u015bcianach przez krzy\u017cowc\u00f3w i pielgrzym\u00f3w. Echo niesie odg\u0142osy krok\u00f3w. Niezwyk\u0142y nastr\u00f3j tego miejsca pot\u0119guje ormia\u0144ska mozaika, o\u0142tarz \u015bwi\u0119tej cesarzowej Heleny, o\u0142tarz po\u015bwi\u0119cony Dobremu \u0141otrowi \u2013 pierwszemu og\u0142oszonemu \u015bwi\u0119temu chrze\u015bcija\u0144skiemu oraz du\u017cy obraz przedstawiaj\u0105cy odnalezienie Krzy\u017ca. Schody prowadz\u0105 mnie jeszcze ni\u017cej do wykutej w skale cysterny, w kt\u00f3rej wed\u0142ug tradycji \u015bw. Helena odnalaz\u0142a trzy krzy\u017ce (istnienie cysterny sugeruje, \u017ce kiedy\u015b znajdowa\u0142 si\u0119 tu ogr\u00f3d). Drugi korytarz odchodz\u0105cy z Kaplicy \u015awi\u0119tej Heleny jest zwykle zamkni\u0119ty i prowadzi do zapomnianej przez wieki, a niedawno odkrytej kaplicy \u015bw. Wartana. Widnieje tam na \u015bcianie okr\u0119t rzymski z II w., a pod nim enigmatyczna inskrypcja “DOMINEIVIMVS”<\/em> czasem t\u0142umaczona jako \u201ePanie, musimy wraca\u0107\u201d (po \u0142acinie “Domine ivimus”<\/em> dos\u0142ownie znaczy “Panie, poszli\u015bmy” i mo\u017ce by\u0107 nawi\u0105zaniem do Psalmu 122: “Uradowa\u0142em si\u0119, gdy mi powiedziano: P\u00f3jdziemy do domu Pa\u0144skiego” – “in domum Domini ibimus”<\/em> i w tym kontek\u015bcie znaczy raczej “Panie, przyszli\u015bmy”).<\/p>\n

    \"Kaplica

    Wej\u015bcie do Kaplicy Znalezienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego utworzonej przez krzy\u017cowc\u00f3w na miejscu rzymskiej cysterny. Znajduje si\u0119 ona poni\u017cej Kaplicy \u015aw. Heleny.<\/p><\/div>\n

    \"Krzy\u017ce

    Krzy\u017ce wykute przez krzy\u017cowc\u00f3w i pielgrzym\u00f3w na \u015bcianie przy szerokich schodach prowadz\u0105cych do Kaplicy \u015aw. Heleny.<\/p><\/div>\n

    Kamienna posadzka w bazylice jest niejednolita, wytarta lub zniszczona i u\u015bwiadamia mi, \u017ce \u015bwi\u0105tynia jest w istocie kompleksem wielu budynk\u00f3w. W kilku miejscach dostrzegam, pod szklanymi os\u0142onami, ska\u0142\u0119 Golgoty \u2013 bia\u0142\u0105, gdzieniegdzie z czerwonymi \u017cy\u0142ami. Wszystko to sprawia ogromne wra\u017cenie. Bazylika w Jerozolimie jest najbardziej niezwyk\u0142ym, tajemniczym i mistycznym miejscem jakie widzia\u0142em. Wbrew sceptykom jest wiele przekonuj\u0105cych argument\u00f3w za tym, \u017ce to rzeczywi\u015bcie tu, a nie gdzie indziej, odby\u0142o si\u0119 ukrzy\u017cowanie, a w pobli\u017cu znajduj\u0105 si\u0119 pozosta\u0142o\u015bci autentycznego grobu Chrystusa. Zgodnie z opisem w Nowym Testamencie powinien si\u0119 on znajdowa\u0107 poza miastem, a zatem lokalizacja bazyliki zastanawia mnie. Jednak w I wieku obszar ten musia\u0142 znajdowa\u0107 si\u0119 poza murami \u2013 \u017bydom nie wolno by\u0142o bowiem chowa\u0107 zmar\u0142ych w ich obr\u0119bie. (Wi\u0119cej na ten temat napisa\u0142em w komentarzu poni\u017cej<\/a>).<\/em><\/p>\n

    \"Stara

    Fragment posadzki w Bazylice. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten wielokrotnie dotyka\u0142y trz\u0119sienia ziemi, po\u017cary i zniszczenia dokonywane przez fanatyk\u00f3w usi\u0142uj\u0105cych wymaza\u0107 \u015blady obecno\u015bci innych wyzna\u0144 chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p><\/div>\n

    Inne ciekawe miejsce to bogaty w ornamenty i mieszcz\u0105cy trony patriarch\u00f3w katolikon, kt\u00f3ry powsta\u0142 przez zadaszenie dziedzi\u0144ca naprzeciwko Grobu. Na dziedzi\u0144cu tym moj\u0105 uwag\u0119 przykuwa kamie\u0144 nazywany omphalos<\/em> (p\u0119pek). Wed\u0142ug \u015bredniowiecznych kosmolog\u00f3w mia\u0142o to by\u0107 geograficzne i mistyczne centrum \u015bwiata. W ca\u0142ej bazylice jest mn\u00f3stwo drzwi, drzwiczek, kaplic, schod\u00f3w, balkon\u00f3w, g\u0142az\u00f3w, fragment\u00f3w kolumn, wmurowanych p\u0142yt, cz\u0119sto poczernia\u0142ych obraz\u00f3w, ikon, lamp, drabin, krat, drewnianych pokryw i ogromnych \u015bwiecznik\u00f3w. My\u015bl\u0119 \u017ce w zale\u017cno\u015bci od wra\u017cliwo\u015bci odwiedzaj\u0105cych, to pasjonuj\u0105ce archiwum historii Jerozolimy i najwa\u017cniejsze miejsce chrze\u015bcija\u0144skiego kultu mo\u017ce niekt\u00f3rych rozczarowa\u0107 i wyda\u0107 si\u0119 \u201eskrzy\u017cowaniem placu budowy z przechowalni\u0105 starych mebli\u201d.<\/p>\n

    \"Tajemnicze

    Jedne z wielu starych drzwi w Bazylice Grobu \u015awi\u0119tego<\/p><\/div>\n

    \"Stare

    Freski w Bazylice Grobu \u015awi\u0119tego s\u0105 cz\u0119sto nieczytelne z powodu wielowiekowych zniszcze\u0144.<\/p><\/div>\n

    <\/a>Dzieje \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca<\/h2>\n

    <\/a>W skarbcu bazyliki do dzi\u015b przechowuje si\u0119 niewielki kawa\u0142ek Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego. Po odnalezieniu w IV w. pozosta\u0142osci Krzy\u017ca umieszczono w srebrnym relikwiarzu. Adorowano je na Golgocie i w obecno\u015bci biskupa Jerozolimy mo\u017cna je by\u0142o dotkn\u0105\u0107 czo\u0142em i poca\u0142owa\u0107. Porz\u0105dku pilnowali diakoni, szczeg\u00f3lnie czujni po incydencie nadgryzienia drewna przez ca\u0142uj\u0105cego pragn\u0105cego posi\u0105\u015b\u0107 cz\u0105stk\u0119 bezcennej relikwii. Dzieje Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego by\u0142y burzliwe: walczono o niego, oddzielano cz\u0119\u015bci, ukrywano. Pierwsi krzy\u017cowcy po przybyciu do Jerozolimy stosuj\u0105c tortury odebrali wielce uszczuplony ju\u017c Krzy\u017c od chrze\u015bcijan bizantyjskich, poczym nosili go na czele armii przed bitw\u0105. W XII w. zrabowa\u0142 go su\u0142tan Saladyn i ta najcenniejsza relikwia zagin\u0119\u0142a bezpowrotnie. Jednak\u017ce znaczny fragment wcze\u015bniej wywieziony z Ziemi \u015awi\u0119tej przez cesarzow\u0105 Helen\u0119 przej\u0119li uczestnicy czwartej wyprawy krzy\u017cowej po opanowaniu \u2013 zamiast Palestyny \u2013 chrze\u015bcija\u0144skiego Konstantynopola (kt\u00f3rego z\u0142upienie, dewastacja i okrutna rze\u017a przyczyni\u0142y si\u0119 do Wielkiej Schizmy i antagonizmu mi\u0119dzy Grekami a \u0142acinnikami). Drewno podzielono na kawa\u0142ki i na drzazgi, kt\u00f3re trafi\u0142y do wielu ko\u015bcio\u0142\u00f3w w Europie, a niesnaski mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em katolickim a prawos\u0142awnym trwaj\u0105 do teraz.<\/p>\n

    \"Dziewi\u0105ta

    Przy IX stacji drogi krzy\u017cowej (w tle \u2013 kopu\u0142a Bazyliki). Wej\u015bcie do ko\u015bcio\u0142a koptyjskiego, tu\u017c przed nim na lewo \u2013 wej\u015bcie do etiopskiego eremu. Pobliska piwnica skrywa pozosta\u0142o\u015bci bizantyjskiej bazyliki M\u0119czennik\u00f3w (Martyrium). [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Zakonnicy w Jerozolimie<\/h2>\n

    Piecz\u0119 nad tym rozbudowywanym przez stulecia ko\u015bcio\u0142em sprawuje kilka ugrupowa\u0144 z r\u00f3\u017cnych od\u0142am\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re nie mog\u0105 doj\u015b\u0107 do porozumienia. <\/a>Symbolem tej niezgody jest drabina stoj\u0105ca od ponad stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat przy oknie wysoko na fasadzie. Cz\u0119sto si\u0119 jej przygl\u0105dam. Nikt jej nie zdj\u0105\u0142, bo zgodnie z ustalonym w 1853 roku status quo<\/em> nie wolno nic zrobi\u0107 na wsp\u00f3lnej przestrzeni bez konsensusu w\u015br\u00f3d ugrupowa\u0144. Poszczeg\u00f3lne obszary, nawet odcinki mi\u0119dzy kolumnami rotundy, maj\u0105 precyzyjnie okre\u015blon\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107. Zawi\u015b\u0107 mi\u0119dzy wsp\u00f3lnotami jest tak ogromna, \u017ce przed paru laty przed \u015awi\u0119tym Grobem dosz\u0142o do bijatyki na pi\u0119\u015bci mi\u0119dzy fanatycznymi zakonnikami ormia\u0144skimi i greckimi. Zaj\u015bcie by\u0142o na tyle powa\u017cne, \u017ce musia\u0142 interweniowa\u0107 oddzia\u0142 policji (to sk\u0142\u00f3cenie zakonnik\u00f3w nie jest w Jerozolimie czym\u015b nowym \u2013 w stanie sk\u0142\u00f3cenia znajdowa\u0142o si\u0119 ju\u017c Kr\u00f3lestwo Jerozolimskie, lenno Stolicy Apostolskiej). Stra\u017c nad wej\u015bciem do edyku\u0142u sprawuje postawny i g\u0142o\u015bno rozmawiaj\u0105cy Grek, natomiast piecze nad kluczami do wr\u00f3t \u015bwi\u0105tyni od wiek\u00f3w sprawuj\u0105… Turcy (dzi\u0119ki czemu \u017caden z zakon\u00f3w nie jest tym przywilejem wyr\u00f3\u017cniony). Bardzo ciekawy wyda\u0142 mi si\u0119 etiopski erem na dachu bazyliki, nad Kaplic\u0105 \u015awi\u0119tej Heleny. Afryka\u0144scy zakonnicy mieszkaj\u0105 tam w lepiankach, przez co zakon przypomina murzy\u0144sk\u0105 wiosk\u0119. Podobny charakter ma przylegaj\u0105ca do ko\u015bcio\u0142a etiopska kaplica.<\/p>\n

    \"Etiopscy

    Etiopscy zakonnicy na dachu Kaplicy \u015aw. Heleny. Niewielkie budynki klasztoru\u00a0Deir Al-Sultan przylegaj\u0105 do ruin kru\u017cgank\u00f3w zbudowanych przez krzy\u017cowc\u00f3w na miejscu bizantyjskiej bazyliki. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Tajemnice Bazyliki \u015awi\u0119tego Grobu<\/h2>\n

    W jednym z zakamark\u00f3w bazyliki odnajduj\u0119 symboliczne wi\u0119zienie Chrystusa, w polskiej tradycji nazywane Ciemnic\u0105 (w innej cz\u0119\u015bci miasta odwiedzi\u0142em Wi\u0119zienie Chrystusa uznawane przez wielu chrze\u015bcijan za autentyczne). Po chwili u\u015bwiadamiam sobie, \u017ce nie jestem tu sam. Jaka\u015b kobieta modli si\u0119 skulona, twarz\u0105 dotyka posadzki. Mroczne i spowite w ciemno\u015b\u0107 s\u0105 tak\u017ce wy\u017csze kondygnacje, niedost\u0119pne dla zwiedzaj\u0105cych. Uda\u0142o mi si\u0119 uprosi\u0107 zakonnika ormia\u0144skiego, \u017ceby wpu\u015bci\u0142 mnie do kaplicy na galerii rotundy. Niech\u0119tny moim naleganiom w ko\u0144cu otworzy\u0142 krat\u0119 na schodach \u2013 tu\u017c za miejscem, gdzie zgodnie z tradycj\u0105 podczas ukrzy\u017cowania sta\u0142y trzy Marie (\u201eMatka Jego i siostra Matki Jego, Maria, \u017cona Kleofasa, i Maria Magdalena\u201d) i zostawi\u0142 mnie na kwadrans samego. Kolejnych ch\u0119tnych, kt\u00f3rzy zobaczyli mnie, gdy wychodzi\u0142em, ju\u017c nie wpu\u015bci\u0142. Z galerii jest intryguj\u0105cy widok na edyku\u0142 Grobu Chrystusa, pokryty grub\u0105 warstw\u0105 kurzu i jakby popio\u0142u. <\/a>S\u0142ysza\u0142em, \u017ce od wielu wiek\u00f3w w ka\u017cd\u0105 prawos\u0142awn\u0105 Wielk\u0105 Sobot\u0119 z Grobu rozb\u0142yskuje \u015awi\u0119ty Ogie\u0144, cz\u0119sto w formie kuli, samoczynnie pojawia si\u0119 w r\u00f3\u017cnych miejscach bazyliki i zst\u0119puje na \u015bwiece trzymane przez pielgrzym\u00f3w, jednak tylko prawos\u0142awnych. Ten cudowny ogie\u0144 z pocz\u0105tku podobno nie parzy. Patriarcha grecki wynosi z Grobu dwie zapalone \u015bwiece i w atmosferze gor\u0105cej jak na stadionie przekazuje ogie\u0144 pozosta\u0142ym patriarchom i pielgrzymom, a w ko\u0144cu \u015bwiat\u0142o jerozolimskie trafia do wielu miejsc na \u015bwiecie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zachowuje wobec tego tajemniczego pojawiania si\u0119 ognia sceptycyzm (bo czy nie wystarczy, \u017ce pochodzi on ze \u015bwi\u0119tego miejsca?). Moj\u0105 ciekawo\u015b\u0107 budzi nie\u015bwiec\u0105ca lampa oliwna zamontowana na edykule w dziwny spos\u00f3b \u2013 jest niewidoczna z do\u0142u. P\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119 o sztuczce stosowanej przez \u015bredniowiecznych mag\u00f3w \u2013 mieszanina bia\u0142ego fosforu i rozpuszczalnik\u00f3w o odpowiednio dobranej lotno\u015bci zapala si\u0119 gwa\u0142townie w wyznaczonej chwili, gdy ciecz wyparuje i fosfor skontaktuje si\u0119 z powietrzem.<\/p>\n

    \"Szymon

    Sceny z drogi krzy\u017cowej we franciszka\u0144skiej kaplicy Ukazania si\u0119 Chrystusa swej Matce (zwanej te\u017c kaplic\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu), wykonane z kutego \u017celaza.<\/p><\/div>\n

    Im d\u0142u\u017cej przebywam w bazylice, tym wi\u0119cej odnajduj\u0119 niezwyk\u0142ych przedmiot\u00f3w. W kaplicy franciszka\u0144skiej jest fragment s\u0142upa ubiczowania, a w jej zakrystii dostrzegam przechowywany w gablocie miecz Gotfryda z Bouillon, p\u00f3\u0142legendarnego rycerza, jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w pierwszej wyprawy krzy\u017cowej i Obro\u0144cy Grobu \u015awi\u0119tego (bohatera eposu rycerskiego Jerozolima Wyzwolona<\/em>). Gotfryd z Bouillon wraz ze swoim bratem Baldwinem I, kr\u00f3lem Jerozolimy, spocz\u0105\u0142 w kaplicy Adama, jednak ich \u0142aci\u0144skie grobowce zosta\u0142y zniszczone przez ortodoksyjnych Grek\u00f3w i odnalaz\u0142em jedynie ich pozosta\u0142o\u015bci zamienione na siedziska. Z relacji pielgrzyma z XIII w. wynika, \u017ce marmurowe sarkofagi sta\u0142y te\u017c przy wej\u015bciu na dziedziniec naprzeciwko \u015awi\u0119tego Grobu i tu spocz\u0105\u0142 Kr\u00f3l Tr\u0119dowaty (Baldwin IV). Kolejne niezwyk\u0142e miejsce w Bazylice to o\u0142tarz nieopodal nieczynnej Bramy Krzy\u017cowc\u00f3w, kt\u00f3ry upami\u0119tnia ukazanie si\u0119 zmartwychwsta\u0142ego Chrystusa \u015bw. Marii Magdalenie.<\/p>\n

    Kt\u00f3rego\u015b dnia zapu\u015bci\u0142em si\u0119 dalej, w mroczn\u0105 kaplic\u0119 zakonnik\u00f3w syryjskich, do kt\u00f3rej ma\u0142o kto wchodzi (uleg\u0142a po\u017codze i do dzi\u015b nie przywr\u00f3cono jej dawnej \u015bwietno\u015bci). Wej\u015bcie schowane jest za edyku\u0142em Grobu Chrystusa, mi\u0119dzy pogr\u0105\u017conymi w cieniu kolumnami podtrzymuj\u0105cymi sklepienie rotundy. Ponadto bliska obecno\u015b\u0107 ponurych zakonnik\u00f3w koptyjskich, kt\u00f3rzy przez ca\u0142y czas podejrzliwie pilnuj\u0105 swojej kapliczki przylegaj\u0105cej do tylnej \u015bciany edyku\u0142u i jednocze\u015bnie do pozosta\u0142o\u015bci ska\u0142y, w kt\u00f3rej wykuty by\u0142 \u015awi\u0119ty Gr\u00f3b, nie zach\u0119ca do badania okolicy (zakonnicy z ro\u017cnych zgromadze\u0144 nawet \u015bpi\u0105 wewn\u0105trz bazyliki, \u017ceby inni nie zaj\u0119li ich przestrzeni). Wewn\u0105trz prawie pustej kaplicy syryjskiej, przesi\u0105kni\u0119tej kwa\u015bnym zapachem zgliszczy, s\u0105 pozosta\u0142o\u015bci zdaje si\u0119 o\u0142tarza, kilka poczernia\u0142ych ikon, kadzide\u0142 i ledwo widoczne freski. Na ko\u0144cu pomieszczenia intryguje mnie wykuty w skale tajemniczy niski korytarz. W jego gardzieli wisi zapalona lampa oliwna, zatem kto\u015b tam jednak musi wchodzi\u0107. Dalej tunel ginie w mrokach. Nie mog\u0142em si\u0119 powstrzyma\u0107, aby nie sprawdzi\u0107 dok\u0105d prowadzi i mimo warstw kurzu i ciemno\u015bci schylony powoli przedosta\u0142em si\u0119 g\u0142\u0119biej. Dopiero gdy lamp\u0105 b\u0142yskow\u0105 roz\u015bwietli\u0142em drog\u0119, zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce wok\u00f3\u0142 wykute s\u0105 antyczne wn\u0119ki grobowe. Od zakonnik\u00f3w dowiedzia\u0142em si\u0119 p\u00f3\u017aniej, \u017ce znajduje si\u0119 tu domniemane miejsce poch\u00f3wku \u015bwi\u0119tego J\u00f3zefa z Arymatei. Groby te datowane s\u0105 na I w., co dowodzi, \u017ce w czasach Chrystusa by\u0142 tu cmentarz. Gdy raz po raz b\u0142yska\u0142em fleszem, z oddali dobieg\u0142o jakby przyt\u0142umione i niesione echem ko\u0142atanie do g\u0142\u00f3wnych drzwi bazyliki. By\u0142 to znak, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 b\u0119dzie za chwil\u0119 zamykany na noc za pomoc\u0105 ogromnego mechanizmu zamka (\u017ceby si\u0119 do niego dosta\u0107 klucznik u\u017cywa drabiny, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie przez okienko podaje zakonnikom do \u015brodka). Czym pr\u0119dzej wydosta\u0142em si\u0119 z grob\u00f3w i pospieszy\u0142em do wyj\u015bcia.<\/p>\n

    \"Groby

    Groby w Bazylice tradycyjnie uznawane za miejsce poch\u00f3wku \u015bw. J\u00f3zefa z Arymatei, kt\u00f3ry ofiarowa\u0142 sw\u00f3j gr\u00f3b Jezusowi \u2013 “Ten przyszed\u0142 do Pi\u0142ata i prosi\u0142 o cia\u0142o Jezusowe. I zdj\u0105wszy, uwin\u0105\u0142 w prze\u015bcierad\u0142o, a po\u0142o\u017cy\u0142 go w grobie wykowanym, w kt\u00f3rym jeszcze \u017caden nie by\u0142 po\u0142o\u017con.” (Mk 23:52-53). [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    G\u0142\u00f3wna brama \u015bwi\u0105tyni budzi we mnie respekt – jest ogromna, drewniana, na wskro\u015b przesi\u0105kni\u0119ta duchem czasu. Zawieszona jest na kolumnach sp\u0119kanych po trz\u0119sieniu ziemi i poczernia\u0142ych od potu i \u015bliny ca\u0142uj\u0105cych je przez stulecia pielgrzym\u00f3w. Na kolumnach tych wyryte s\u0105 krzy\u017ce, archaiczne napisy syryjskie i symbole, kt\u00f3rych nie umia\u0142em rozszyfrowa\u0107. Przed bazylik\u0105 rozpo\u015bciera si\u0119 atrium z elementami architektonicznymi stanowi\u0105cymi pozosta\u0142o\u015bci po krzy\u017cowcach. S\u0105 tu mi\u0119dzy innymi szerokie schody i przewr\u00f3cone kolumny na kt\u00f3rych lubi\u0119 odpoczywa\u0107 oraz gr\u00f3b krzy\u017cowca Filipa d’Aubigny chroniony drewnian\u0105 pokryw\u0105. Do fasady bazyliki przylega Kaplica Frank\u00f3w \u2013 prowadz\u0105 do niej strome schody, a za ni\u0105 jest Golgota. Do atrium przylega grecki zakon Abrahama, a po przeciwleg\u0142ej stronie \u2013 cerkiew, kt\u00f3ra w czasie mojego pobytu otwarta by\u0142a tylko raz dla wi\u0119kszej rosyjskiej pielgrzymki (pielgrzymek z by\u0142ych republik Zwi\u0105zku Radzieckiego przyje\u017cd\u017ca tu wiele). Kt\u00f3rego\u015b dnia by\u0142em \u015bwiadkiem, jak przed bazylik\u0119 wjecha\u0142 na rowerze muzu\u0142ma\u0144ski ch\u0142opiec. Tureccy od\u017awierni z wielkim krzykiem przegonili go z tego chrze\u015bcija\u0144skiego miejsca kultu. Naprzeciwko ci\u0105gnie si\u0119 \u015bciana meczetu Omara, kt\u00f3rego zbudowanie zapobieg\u0142o zamienieniu Bazyliki w \u015bwi\u0105tynie muzu\u0142ma\u0144sk\u0105. Odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy \u015bwi\u0105tyniami s\u0105 na tyle ma\u0142e, \u017ce do ko\u015bcio\u0142a przez otwarte wrota regularnie dobiegaj\u0105 nawo\u0142ywania z g\u0142o\u015bnik\u00f3w \u201eAllahu Akbar\u201d (B\u00f3g jest najwi\u0119kszy), kt\u00f3re echo niesie a\u017c do kaplicy \u015bwi\u0119tej Heleny. Miejscowi muzu\u0142manie nazywaj\u0105 bazylik\u0119 Grobu Pa\u0144skiego po prostu \u201ethe church\u201d.<\/p>\n

    \"Pop\u0119kane

    Marmurowe kolumny przy bramie Bazyliki. Wed\u0142ug tradycji Greckiego Ko\u015bcio\u0142a Prawos\u0142awnego w po\u0142owie XIV w. z kolumny wydoby\u0142 si\u0119 \u015awi\u0119ty Ogie\u0144. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    \"Prawos\u0142awna

    Kobieta ca\u0142uje \u015bwi\u0119t\u0105 kolumn\u0119 przy wej\u015bciu do Bazyliki Grobu Pa\u0144skiego. Zgodnie z prawos\u0142awnym\u00a0 zwyczajem w miejscach \u015bwi\u0119tych kobiety zakrywaj\u0105 g\u0142owy.<\/p><\/div>\n

    W koptyjskim ko\u015bciele Kr\u00f3lowej Heleny, tu\u017c obok Bazyliki, zwiedzam ogromne podziemne jezioro, kt\u00f3re w czasach krzy\u017cowc\u00f3w dostarcza\u0142o wod\u0119 pitn\u0105. Miejsce to zachwyca niezwyk\u0142\u0105 akustyk\u0105.<\/p>\n

    <\/a>Zabytki Jerozolimy<\/h2>\n

    Bardzo \u0142adna, przestronna i elegancko ozdobiona ikonami i obrazami jest cerkiew pod wezwaniem \u015bw. Aleksandra Newskiego. Jeszcze wi\u0119ksze wra\u017cenie zrobi\u0142a na mnie ormia\u0144ska katedra \u015bw. Jakuba i odprawiane tam nabo\u017ce\u0144stwa w jednym z najstarszych obrz\u0105dk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich (Armenia by\u0142a pierwszym pa\u0144stwem, kt\u00f3re przyj\u0119\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo jako oficjaln\u0105 religi\u0119). Prastary ko\u015bci\u00f3\u0142 zdobi\u0105 kafelki na \u015bcianach, g\u0119sto rozwieszone lampy oliwne, na posadzce \u2013 dywany. Sklepienia pokrywa szkliwo odwiecznej sadzy. Charakterystyczne dla tego ko\u015bcio\u0142a s\u0105 zwijane w rulon kotary nad drzwiami i deski zawieszone na fasadzie pe\u0142ni\u0105ce rol\u0119 dzwon\u00f3w oraz ornamentalne p\u0142askorze\u017aby w kszta\u0142cie r\u00f3\u017cnorodnych ormia\u0144skich krzy\u017cy. Zachwyci\u0142y mnie niezwyk\u0142e habity mnich\u00f3w z czarnymi szpiczastymi kapturami na kszta\u0142t g\u00f3ry Ararat i ich mocny, g\u0142\u0119boki \u015bpiew kontrastuj\u0105cy z chaotycznym zgie\u0142kiem ulicy. W\u00a0Jerozolimie nie spos\u00f3b te\u017c nie zauwa\u017cy\u0107 charakterystycznych czapek noszonych przez duchownych Kopt\u00f3w (potomk\u00f3w rdzennych Egipcjan) \u2013 czarnych, zdobionych sze\u015bcioma bia\u0142ymi krzy\u017cami po obu stronach i jednym z ty\u0142u, symbolizuj\u0105cymi dwunastu aposto\u0142\u00f3w i Chrystusa. Jerozolima to tak\u017ce miasto r\u00f3\u017cnorodnych, cz\u0119sto majestatycznych nakry\u0107 g\u0142owy.<\/p>\n

    \"Deska

    Deska na ormia\u0144skiej katedrze \u015bw. Jakuba u\u017cywana zamiast dzwonu od kiedy dzwon\u00f3w zakazali muzu\u0142manie. W ko\u015bciele przechowuje si\u0119 szcz\u0105tki aposto\u0142a Jakuba Mniejszego oraz g\u0142ow\u0119 aposto\u0142a Jakuba Wi\u0119kszego. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Na pobliskim Muristanie, dawnym terenie kwater i szpitala krzy\u017cowc\u00f3w, jest jedna z moich ulubionych ulic \u2013 Muristan Road. Z perspektywy standard\u00f3w starego miasta nale\u017ca\u0142oby j\u0105 nazwa\u0107 eleganck\u0105 promenad\u0105. Stoi przy niej monument upami\u0119tniaj\u0105cy kolebk\u0119 Suwerennego <\/span>Rycerskiego Zakonu Szpitalnik\u00f3w \u015bw. Jana z Jerozolimy, zwanego te\u017c Zakonem Kawaler\u00f3w Malta\u0144skich (w Jerozolimie sw\u00f3j pocz\u0105tek mia\u0142 te\u017c Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i \u015awi\u0105tyni Salomona, czyli zakon templariuszy oraz Zakon Szpitala Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny Domu Niemieckiego, czyli Zakon Krzy\u017cacki, kt\u00f3rego obecny Wielki Mistrz ma siedzib\u0119 w Wiedniu). Nieopodal w centrum Muristanu znajduje si\u0119 wzgl\u0119dnie nowa, bo nieco ponad stuletnia fontanna. Charakteru temu miejscu nadaj\u0105 stare \u0142uki i filary b\u0119d\u0105ce zapewne pozosta\u0142o\u015bci\u0105 dawnych budynk\u00f3w.<\/p>\n

    \"Zabytkowy

    Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana Chrzciciela jest najstarszym ko\u015bcio\u0142em w Jerozolimie (podziemna cz\u0119\u015b\u0107 z V w., kopu\u0142a i dzwonnica z czas\u00f3w krzy\u017cowc\u00f3w, z XI w.). [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    Fascynuje mnie o\u0142owiana kopu\u0142a greckiego ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem \u015bw. Jana Chrzciciela, w kt\u00f3rym pono\u0107 przechowywany jest fragment czaszki patrona. Relikwiarz g\u0142owy \u015bwi\u0119tego odnaleziono w krypcie pod o\u0142tarzem, kt\u00f3ra przez stulecia wype\u0142ni\u0142a si\u0119 rumowiskiem. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten liczy sobie tysi\u0105c lat (od odbudowania na planie oryginalnej \u015bwi\u0105tyni z V w.) i tylko w niewielkim stopniu zosta\u0142 w tym czasie zmieniony. Wej\u015bcie do niego odnajduj\u0119 dopiero na dziedzi\u0144cu kryj\u0105cym si\u0119 za niewielk\u0105 furtk\u0105 na pobliskiej Christian Quarter Road. Na ulicy tej poruszaj\u0105 mnie \u015bwietnie zachowane i nadal u\u017cywane fragmenty rzymskiej drogi z I w., a na krzy\u017cuj\u0105cej si\u0119 z ni\u0105 David Street (Suq El-Bazar) intryguj\u0105 niepozorne metalowe schodki prowadz\u0105ce na kamienne dachy. Mimo pal\u0105cego s\u0142o\u0144ca wydostaj\u0119 si\u0119 po nich ponad koj\u0105ce cienie ulicy. Mijam \u015bcian\u0119 obwarowan\u0105 workami z piaskiem i zwie\u0144czon\u0105 zwojami drutu kolczastego oraz wie\u017cyczk\u0119 stra\u017cnicz\u0105 z izraelsk\u0105 flag\u0105. Jerozolima to r\u00f3wnie\u017c miasto fortec. Po rumowisku dostaj\u0119 si\u0119 tam, gdzie ma\u0142o kto si\u0119 zapuszcza. Gdzieniegdzie, mi\u0119dzy kamieniami rosn\u0105 malwy. St\u0105d dobr\u0105 godzin\u0119 wpatruj\u0119 si\u0119 w t\u0142um k\u0142\u0119bi\u0105cy si\u0119 poni\u017cej. Czuj\u0119, \u017ce po raz pierwszy od d\u0142ugiego czasu nie jestem w ruchu. Mam poobijane nogi, naci\u0105gni\u0119te \u015bci\u0119gna, wytarte ubranie i sk\u00f3r\u0119 wysuszon\u0105 wiatrem. Powoli zapada zmierzch. Przygl\u0105dam si\u0119 kopule bazyliki i\u00a0\u015bwiec\u0105cemu na czerwono krzy\u017cowi. Pr\u00f3buj\u0119 sobie u\u015bwiadomi\u0107, kt\u00f3re budynki s\u0105siaduj\u0105 z bazylik\u0105. Analizuj\u0119 moj\u0105 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 map\u0119, z kt\u00f3r\u0105 nigdy si\u0119 nie rozstaj\u0119. A w nocy \u015bni mi si\u0119, \u017ce szybuj\u0119 na lataj\u0105cym dywanie nad Jerozolim\u0105 i\u00a0spogl\u0105dam na ni\u0105 z g\u00f3ry i\u00a0\u017ce zagadkowy labirynt ulic raptem staje si\u0119 zupe\u0142nie jasny i\u00a0oczywisty.<\/p>\n

    \"Charakterystyczna

    Charakterystyczny kolor jerozolimskiej architektury. Tak zwany kamie\u0144 jerozolimski, materia\u0142 budowlany stosowany od staro\u017cytno\u015bci, to g\u0142\u00f3wnie ska\u0142y osadowe wapienne i dolomit, wyst\u0119puj\u0105ce w r\u00f3\u017cnych odmianach. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    Rano realizuj\u0119 sw\u00f3j pomys\u0142. Szybkim krokiem udaj\u0119 si\u0119 w stron\u0119 siedziby patriarchatu greckiego i przekupuj\u0119 stra\u017cnika, kt\u00f3ry bez s\u0142owa wpuszcza mnie na dach klasztoru. Stamt\u0105d wdrapuj\u0119 si\u0119 na nieczynny taras obok wie\u017cy krzy\u017cowc\u00f3w, kt\u00f3rej g\u00f3rna cz\u0119\u015b\u0107 run\u0119\u0142a w XVII w. i dalej \u2013 na dach bazyliki. Poni\u017cej przed sob\u0105 mam erem etiopski, ca\u0142e stare miasto, wie\u017ce, kamienne dachy, miejsca ogrodzone i niedost\u0119pne, a gdzieniegdzie ma\u0142e ogrody i palmy. \u0141apczywie wch\u0142aniam ten widok, rze\u015bki jak poranne powietrze. Na dole w atrium widz\u0119, wielko\u015bci mr\u00f3wek z tej wysoko\u015bci, pierwszych pielgrzym\u00f3w. Wielu z nich przyby\u0142o z Indii (chrze\u015bcija\u0144stwo dotar\u0142o tam bowiem za spraw\u0105 \u015bw. Tomasza jeszcze wcze\u015bniej ni\u017c do Europy). Na kopule tu\u017c nade mn\u0105, niczym na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki, tkwi charakterystyczny krzy\u017c. Zafascynowany tym widokiem Jerozolimy uda\u0142em si\u0119 te\u017c na wie\u017c\u0119 lutera\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a Zbawiciela, a tak\u017ce na wysoko usytuowany taras kawiarni na Muristanie.<\/p>\n

    \"Wie\u017ca

    Lutera\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 Zbawiciela na Muristanie. Pod jego naw\u0105 odkryto zabudowania rzymskie oraz mur miejski z czas\u00f3w Heroda Wielkiego, ostatecznie dowodz\u0105c, \u017ce tradycyjna Golgota znajdowa\u0142a si\u0119 poza miastem. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>

    \"Stare

    G\u0142\u00f3wna ulica na Muristanie w Jerozolimie. Nazwa “Muristan” pochodzi od perskiego wyrazu oznaczaj\u0105cego “szpital”. Znajdowa\u0142 si\u0119 tu pierwszy szpital Rycerskiego Zakonu Szpitalnik\u00f3w \u015bw. Jana. [mapa<\/a>]<\/p><\/div><\/p>\n

    <\/a>Nie uda\u0142o mi si\u0119 wej\u015b\u0107 na Wzg\u00f3rze \u015awi\u0105tynne. Udost\u0119pnione jest dla turyst\u00f3w tylko trzy dni w tygodniu przez ledwie par\u0119 godzin, kt\u00f3re pokrywaj\u0105 si\u0119 z godzinami mojej pracy. W ten jedyny dzie\u0144, kiedy mog\u0142em p\u00f3j\u015b\u0107, nie przepu\u015bci\u0142a mnie ochrona, bo mia\u0142em w plecaku laptopa. Podobno przy wej\u015bciu do meczet\u00f3w stawiane s\u0105 cz\u0119sto absurdalne wymagania, np. trzeba mie\u0107 ciemne \u201earabskie\u201d oczy, ale wystarczy podrzuci\u0107 kilka szekli, \u017ceby przesta\u0142o to mie\u0107 znaczenie. Pewien stary \u017byd, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142 po ameryka\u0144sku, przekonywa\u0142 mnie, \u017ce to dobrze, \u017ce nie wszed\u0142em na wzg\u00f3rze, bo ka\u017cdego kto st\u0105pa po \u015awi\u0119tym \u015awi\u0119tych, musi spotka\u0107 przekle\u0144stwo. Przychodzi mi na my\u015bl, \u017ce istotnie przekle\u0144stwo spotka\u0142o tajemniczych templariuszy, kt\u00f3rzy tutaj mieli pierwsz\u0105 siedzib\u0119 (zakon zosta\u0142 oskar\u017cony mi\u0119dzy innymi o herezj\u0119 i oddawanie czci diab\u0142u, a nast\u0119pnie zlikwidowany przez papie\u017ca, przy czym wielu templariuszy \u0142\u0105cznie z wielkim mistrzem sp\u0142on\u0119\u0142o na stosie; jednak ostatecznie papie\u017c cofn\u0105\u0142 zarzut herezji).<\/p>\n

    \"Wzgorze

    Wzg\u00f3rze \u015awi\u0105tynne (biblijna g\u00f3ra Moria). Niegdy\u015b sta\u0142a tu \u015awi\u0105tynia Jerozolimska, a obecnie jest tu sanktuarium islamu. We wn\u0119trzu wzg\u00f3rza znajduj\u0105 si\u0119 tajemnicze sale z kolumnami (Stajnie Salomona \u2013 siedziba templariuszy), korytarze, cysterny i zagadkowa jaskinia (Studnia Dusz). Widok z okna muzu\u0142ma\u0144skiej szko\u0142y. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    \u017bydzi podwa\u017caj\u0105 rang\u0119 meczet\u00f3w na Wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tynnym, kt\u00f3ra wed\u0142ug nich mia\u0142a uzyska\u0107 sw\u0105 moc dopiero po utworzeniu pa\u0144stwa Izrael, a muzu\u0142manie w odpowiedzi kwestionuj\u0105 historyczn\u0105 donios\u0142o\u015b\u0107 i \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 \u015aciany P\u0142aczu dla \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

    \"\u015aciana

    \u015aciana P\u0142aczu (Mur Zachodni), naj\u015bwi\u0119tsze miejsce judaizmu. \u017bydzi gromadz\u0105 si\u0119 tu na modlitw\u0119 i op\u0142akuj\u0105 upadek Jerozolimy i zburzenie \u015awi\u0105tyni przez Rzymian. Mur Zachodni jest ostatni\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po \u015awi\u0105tyni w Jerozolimie. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Odwiedzam synagog\u0119 w tunelu przy \u0141uku Willsona, a miejsce to po\u0142o\u017cone\u00a0jest\u00a0by\u0107 mo\u017ce jeszcze bli\u017cej \u015awi\u0119tego \u015awi\u0119tych ni\u017c \u015aciana P\u0142aczu. Jednak nie przepadam za \u201elotniskowymi\u201d kontrolami, dlatego bezpo\u015brednio przed \u015acian\u0105 P\u0142aczu (zwan\u0105 tu \u201eKotel\u201d) bywa\u0142em niecz\u0119sto. Poza modlitw\u0105, polegaj\u0105c\u0105 na poruszaniu ca\u0142ym cia\u0142em i czytaniu \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g na g\u0142os, g\u0142\u00f3wn\u0105 czynno\u015bci\u0105 wykonywan\u0105 tam przez chasyd\u00f3w s\u0105 rozmowy przez telefony kom\u00f3rkowe. Zapewne wzmacniaj\u0105 one wi\u0119\u017a rodzinn\u0105, a zatem s\u0105 stosowne, a mo\u017ce nawet po\u017c\u0105dane w tym najbardziej czczonym przez nich miejscu. A s\u0105 to telefony specjalnie zmodyfikowane, tak \u017ce praktycznie pozwalaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie na rozmowy g\u0142osowe i s\u0105 zatwierdzone przez rabin\u00f3w.<\/p>\n

    <\/a>Restauracje w Jerozolimie<\/h2>\n

    <\/a>Koszerne jedzenie smakuje jakby lepiej przez sam fakt \u017ce jest koszerne, a jak i ono si\u0119 znudzi, to mo\u017cna nie\u017ale podje\u015b\u0107 u Arab\u00f3w.\u00a0Do dok\u0142adnego zapoznania si\u0119 z miejscow\u0105 kuchni\u0105 przyst\u0119puj\u0119 ze staranno\u015bci\u0105 nale\u017cyt\u0105 temu niezmiernie wa\u017cnemu zadaniu. Najbardziej popularny jest hummus (zwany te\u017c homus<\/em>)\u00a0\u00a0\u2013 potrawa z ciecierzycy, kt\u00f3ra konsystencj\u0105 przypomina past\u0119. Hummus bogaty jest w tryptofan, aminokwas z kt\u00f3rego powstaje serotonina (neuroprzeka\u017anik wp\u0142ywaj\u0105cy na uczucie szcz\u0119\u015bcia, strukturalnie przypomina j\u0105 psychodeliczne LSD), a spo\u017cywanie pokarm\u00f3w bogatych w tryptofan wzmaga wytwarzanie serotoniny. Z pocz\u0105tku lekko kwa\u015bny smak, kt\u00f3rego nie potrafi\u0119 do niczego przyr\u00f3wna\u0107, wydaje mi si\u0119 niezbyt przyjemny. Jednak po paru dniach uznaj\u0119 hummus, z wymy\u015blnie uformowanym zag\u0142\u0119bieniem wype\u0142nionym oliw\u0105, posypany sezamem, udekorowany li\u015b\u0107mi pietruszki i zwie\u0144czony ziarnkiem ciecierzycy, za najwspanialsze z da\u0144. Wed\u0142ug Palesty\u0144czyk\u00f3w najlepszy hummus serwowany jest w niewielkiej restauracji Lina, miejscu kultowym, istniej\u0105cym od 35 lat i uchodz\u0105cym za niedo\u015bcigniony wz\u00f3r. A zatem w nie bez powodu zat\u0142oczonej Linie racz\u0119 swoje podniebienie subtelnym hummusem polanym delikatn\u0105 oliw\u0105 wydobywaj\u0105c\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 smaku i przyozdobionym plasterkiem cytryny. Akcentu dodaje tahini<\/em> \u2013 pasta z sezamu. Tak jak Palesty\u0144czycy jem palcami, czym najwyra\u017aniej zyskuj\u0119 uznanie miejscowych.\u00a0Dieta muzu\u0142ma\u0144ska, podobnie jak \u017cydowska, podporz\u0105dkowana jest przepisom religijnym. Na przyk\u0142ad ub\u00f3j zwierz\u0105t musi odbywa\u0107 si\u0119 wed\u0142ug regu\u0142\u00a0halal<\/em>, kt\u00f3ry w wielu krajach niemuzu\u0142ma\u0144skich budzi spore kontrowersje.<\/p>\n

    \"Piekarz

    Piekarz lawaszu (odmiana ormia\u0144skiego chleba). W Jerozolimie popularne s\u0105 te\u017c tradycyjne owalne \u017cydowskie bajgle, nazywane “bajglami jerozolimskimi”, kt\u00f3re macza si\u0119 w oliwie z oliwek i w zatarze. Wypiekaj\u0105 je i sprzedaj\u0105 tak\u017ce Arabowie.<\/p><\/div>\n

    Ostatnio sto\u0142uj\u0119 si\u0119 u p\u00f3\u0142 Ormianina p\u00f3\u0142 Araba, chrze\u015bcijanina o imieniu Rimon, kt\u00f3ry swoich go\u015bci nazywa bra\u0107mi i siostrami, a za cel stawia sobie tak ich karmi\u0107, \u201e\u017ceby jedzenia pozosta\u0142o, tak jak zosta\u0142o po cudownym rozmno\u017ceniu chleba i ryb\u201d. Diet\u0119 urozmaicam daktylami, owocami loquat<\/em>, zielonymi migda\u0142ami i \u015bwie\u017co wyciskanym sokiem z pomara\u0144czy. N\u0119c\u0105 te\u017c tureckie s\u0142odycze: barazek, mamoul i mutabbaq<\/em>. W\u00a0wielu miejscach na ulicach przed barami siedz\u0105 Arabowie, graj\u0105 w tryktraka i pal\u0105 fajki wodne, kt\u00f3rych przyjemna wo\u0144 rozchodzi si\u0119 woko\u0142o.<\/p>\n

    \"Palesty\u0144czyk

    Palesty\u0144czyk w kawiarni w dzielnicy muzu\u0142ma\u0144skiej. Niezwyk\u0142y klimat tworz\u0105 odrapane \u015bciany i zniszczona pod\u0142oga oraz przyja\u017ani ludzie. Arabowie uwa\u017caj\u0105 go\u015bcinno\u015b\u0107 i odwag\u0119 za najwi\u0119ksze zalety cz\u0142owieka.<\/p><\/div>\n

    \u00a0Palesty\u0144czycy s\u0105 w stosunku do obcokrajowc\u00f3w bardzo mili. Oczywi\u015bcie wida\u0107 ich ogromn\u0105 niech\u0119\u0107, a wr\u0119cz odraz\u0119, do \u017byd\u00f3w. Manifestuj\u0105 j\u0105 szczeg\u00f3lnie w pi\u0105tki po zmroku, kiedy rozpoczyna si\u0119 szabat i \u017bydom nie wolno roznieca\u0107 ognia (wtedy nawet windy w hotelach Nowego Miasta automatycznie kursuj\u0105, a drzwi otwieraj\u0105 si\u0119 co drugie pi\u0119tro, gdy\u017c naci\u015bni\u0119cie przycisku mog\u0142oby spowodowa\u0107 przeskok iskry elektrycznej). I w tym czasie na niebie nad starym miastem dostrzegam fajerwerki…<\/p>\n

    <\/a>Osobliwo\u015bci Jerozolimy<\/h2>\n

    Aby nie by\u0107 intruzem po\u015br\u00f3d chasyd\u00f3w coraz liczniej o tej porze nadci\u0105gaj\u0105cych ku \u015acianie P\u0142aczu, udaj\u0119 si\u0119 do dzielnicy muzu\u0142ma\u0144skiej. Tam obok III stacji drogi krzy\u017cowej (jak informuje tablica pami\u0105tkowa \u2013 przebudowanej po ostatniej wojnie \u015bwiatowej przez Polak\u00f3w) mie\u015bci si\u0119 Hospicjum Austriackie. Miejsce to jest tak bardzo wiede\u0144skie, \u017ce tu w Jerozolimie wydaje si\u0119 kuriozalne. Niezbyt interesuje mnie tutaj tort wiede\u0144ski ani koncert muzyki Mozarta. Za to z dachu Hospicjum ogl\u0105dam fascynuj\u0105ce widowisko. Zachodz\u0105ce s\u0142o\u0144ce gor\u0105cym \u015bwiat\u0142em spowija stare miasto, rzuca ostatnie promienie na Wzg\u00f3rze Moria, jeszcze przez moment przegl\u0105da si\u0119 w z\u0142otej Kopule na Skale i ust\u0119puje blademu ksi\u0119\u017cycowi. W starym mie\u015bcie nieub\u0142aganie zapada mrok rozja\u015bniony gdzieniegdzie lampami sodowymi i \u015bwiat\u0142em jarzeni\u00f3wek powszechnych w jerozolimskich domach. Na \u015bcianach tych dom\u00f3w widuje si\u0119 cz\u0119sto religijne znaki: w dzielnicy chrze\u015bcija\u0144skiej s\u0105 to krzy\u017ce i \u015bwi\u0119te obrazy (wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015bwieckich mieszka\u0144c\u00f3w tej dzielnicy to Arabowie wyznaj\u0105cy Chrystusa), a na domach muzu\u0142man\u00f3w graffiti przedstawiaj\u0105ce Mekk\u0119 (te \u015bwiadcz\u0105 o tym, \u017ce w\u0142a\u015bciciel lokum odby\u0142 obowi\u0105zkow\u0105 raz w \u017cyciu pielgrzymk\u0119 do \u015bwi\u0119tego miejsca islamu). Wsz\u0119dzie jest k\u0142\u0119bowisko przewod\u00f3w elektrycznych, czasem tak popl\u0105tanych, \u017ce a\u017c zabawnie wygl\u0105daj\u0105cych. Moj\u0105 uwag\u0119 zwracaj\u0105 wej\u015bcia do dom\u00f3w \u2013 Jerozolima to tak\u017ce miasto r\u00f3\u017cnorodnych drzwi, przed kt\u00f3rymi nierzadko zbieraj\u0105 si\u0119 odpady. Co wiecz\u00f3r o tej porze na ulicach \u201egrasuj\u0105\u201d rozp\u0119dzone traktorki ci\u0105gn\u0105ce przyczepy na \u015bmieci. Bezpiecze\u0144stwo przechodni\u00f3w najwyra\u017aniej nie jest priorytetem. Musz\u0119 naprawd\u0119 uwa\u017ca\u0107, aby nie zosta\u0107 przez nie rozjechanym i by w odpowiednim momencie schowa\u0107 si\u0119 w jakiej\u015b wn\u0119ce albo przywrze\u0107 plecami do \u015bciany. Przemykam si\u0119 w\u0105skimi ulicami z dzielnicy muzu\u0142ma\u0144skiej do chrze\u015bcija\u0144skiej, dalej do ormia\u0144skiej, \u017cydowskiej i znowu do muzu\u0142ma\u0144skiej.<\/p>\n

    \"Kopu\u0142a

    Jeden z czterech minaret\u00f3w meczetu Al-Aksa w Jerozolimie oraz Kopu\u0142a na Skale na Wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tynnym. Obszar ten jest najbardziej newralgicznym miejscem w \u015awi\u0119tym Mie\u015bcie. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Ulubie\u0144cy czarownic<\/h2>\n

    <\/a>W nocy Jeruzalem zamienia si\u0119 w miasto kot\u00f3w. S\u0105 wsz\u0119dzie. Ca\u0142e bezdomne kocie rodziny lub mo\u017ce kocie bandy wychodz\u0105 ze swych kryj\u00f3wek by rozci\u0105gn\u0105\u0107 pazury i zanurzy\u0107 k\u0142y we wszystkim co da si\u0119 po\u017cre\u0107. Walcz\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 o och\u0142apy ryb i resztki mi\u0119sa przylegaj\u0105ce do ko\u015bci porzuconych na ulicach. Wiele z tych wychud\u0142ych bestii ma tylko jedno \u015blepi\u0119, nadgryzione uszy, poszarpane futra, uszkodzone ogony i blizny na ca\u0142ym ciele. Te nieszcz\u0119sne i niespotykanie brudne stworzenia ludziom zazwyczaj nie pozwalaj\u0105 si\u0119 do siebie zbli\u017cy\u0107 i uciekaj\u0105 w pop\u0142ochu. Tak dzikie s\u0105 koty Jeruzalem. I nie wiadomo sk\u0105d si\u0119 tu wzi\u0119\u0142y \u2013 w Biblii nie ma wzmianki na ich temat. By\u0107 mo\u017ce do Jerozolimy sprowadzi\u0142 je rz\u0105d Mandatu Brytyjskiego, aby wyt\u0119pi\u0142y plag\u0119 myszy.<\/p>\n

    \"Ulice

    Skrzy\u017cowanie na granicy czterech dzielnic starego miasta w nocy. Granice biegn\u0105 ulicami \u0142\u0105cz\u0105cymi Bram\u0119 Damasce\u0144sk\u0105 z Bram\u0105 Dawida oraz Bram\u0119 Jafsk\u0105 z Bram\u0105 \u0141a\u0144cucha przy Wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tynnym. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Ob\u0142\u0119d jerozolimski<\/h2>\n

    <\/a>Nazajutrz naocznie si\u0119 przekona\u0142em, \u017ce faktycznie wyst\u0119puje \u201esyndrom jerozolimski\u201d spowodowany szokiem wywo\u0142anym rozbie\u017cno\u015bciami mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a oczekiwaniami co do \u015awi\u0119tego Miasta. M\u00f3j s\u0105siad z hotelu, Brazylijczyk, jest nim niestety dotkni\u0119ty. Pocz\u0105tkowo my\u015bla\u0142em, \u017ce ju\u017c odjecha\u0142, ale biedak na kilka dni zabarykadowa\u0142 si\u0119 w pokoju, a\u017c wreszcie obwini\u0119ty w prze\u015bcierad\u0142o z ob\u0142\u0119dem w oczach i z Bibli\u0105 w r\u0119ku ruszy\u0142 na ulice Jerozolimy by g\u0142osi\u0107 rych\u0142y koniec \u015bwiata. Niejednokrotnie widzia\u0142em te\u017c ludzi zachowuj\u0105cych si\u0119 histerycznie pod wp\u0142ywem religijnych prze\u017cy\u0107. Stare miasto przenika atmosfera fanatycznej gor\u0105czki i tylko w niekt\u00f3rych miejscach mo\u017cna zazna\u0107 troch\u0119 spokoju. Takim miejscem s\u0105 ruiny Sadzawki Betesda czyli Sadzawki Owczej (nazwanej tak, gdy\u017c myto tu zwierz\u0119ta sk\u0142adane w ofierze w \u015bwi\u0105tyni), przy kt\u00f3rej Jezus uzdrowi\u0142 chorego.<\/p>\n

    \"R\u00f3\u017cnorodne

    Drzwi Jerozolimy<\/p><\/div>\n

    <\/a>G\u00f3ra Oliwna i Dolina Cedronu<\/h2>\n

    <\/a>Kt\u00f3rego\u015b ranka aby odpocz\u0105\u0107 troch\u0119 od zgie\u0142ku bardzo wcze\u015bnie udaj\u0119 si\u0119 na G\u00f3r\u0119 Oliwn\u0105, \u017ceby zobaczy\u0107 Jerozolim\u0119 w \u015bwietle wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca. Z g\u00f3ry jak na d\u0142oni widz\u0119 Dolin\u0119 Cedronu, kt\u00f3r\u0105 Jezus przemierza\u0142 wielokrotnie oraz Bram\u0119 Z\u0142ot\u0105, najstarsz\u0105 i najbardziej niezwyk\u0142\u0105 z wszystkich bram w murze otaczaj\u0105cym miasto (a s\u0105 to dziewi\u0119tnastowieczna Brama Nowa oraz starszych siedem bram Jerozolimy: Brama Jafska, Dawida \u2013 zwana Syjo\u0144sk\u0105, Gnojna, \u015bw. Szczepana \u2013 zwana te\u017c Bram\u0105 Lw\u00f3w, Heroda\u00a0\u2013 zwana Bram\u0105 Kwiat\u00f3w, Damasce\u0144ska i wspomniana Brama Z\u0142ota, zwana Pi\u0119kn\u0105). Najprawdopodobniej to w\u0142a\u015bnie w tym miejscu w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 Jezus triumfalnie wjecha\u0142 do Jerozolimy na osio\u0142ku (wydarzenie to, opisane we wszystkich czterech Ewangeliach, po mistrzowsku przedstawi\u0142 p\u00f3\u017anogotycki artysta Giotto di Bondone na fresku\u00a0Wjazd do Jerozolimy<\/em> namalowanym w Padwie). Prawie dwana\u015bcie wiek\u00f3w temu muzu\u0142manie zamurowali Bram\u0119 Z\u0142ot\u0105, by tym samym uniemo\u017cliwi\u0107 nadal oczekiwane przez \u017byd\u00f3w przyj\u015bcie Mesjasza. To przed t\u0105 bram\u0105, w Dolinie Cedronu, ma odby\u0107 si\u0119 S\u0105d Ostateczny. Teraz s\u0105 tu cmentarze trzech religii, niejako z ekskluzywnymi miejscami w g\u0142\u00f3wnej trybunie. <\/a>U podn\u00f3\u017ca G\u00f3ry Oliwnej jest Ogr\u00f3d Getsemani \u2013 w polskiej tradycji nazywany Ogr\u00f3jcem. W jego pobli\u017cu znajduje si\u0119 dwunastowieczna fasada z wej\u015bciem do podziemnej kaplicy z pustym grobem Maryi. Istnienie grobu, jak wiadomo wniebowzi\u0119tej Maryi, w pierwszej chwili zaskakuje mnie (przypominam sobie jednak, \u017ce O\u0142tarz Wita Stwosza w Krakowie przedstawia w\u0142a\u015bnie scen\u0119 Za\u015bni\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny). Wy\u017cej na stoku G\u00f3ry Oliwnej s\u0105 ko\u015bcio\u0142y i klasztory. Szczeg\u00f3lnie zauroczy\u0142y mnie katolicki Dominus flevit<\/em> (Pan zap\u0142aka\u0142) \u2013 z widokiem na Jerozolim\u0119 zamiast obrazu nad o\u0142tarzem i rosyjska cerkiew pod wezwaniem \u015bw. Marii Magdaleny, po\u0142yskuj\u0105ca z\u0142otymi zwie\u0144czeniami w kszta\u0142cie cebul. Niestety wiele ko\u015bcio\u0142\u00f3w jest na co dzie\u0144 zamkni\u0119tych.<\/p>\n

    \"Panorama<\/a>

    Widok na Jerozolim\u0119 z G\u00f3ry Oliwnej \u2013 obowi\u0105zkowy punkt programu pielgrzymek do Jerozolimy. Warto \u015bladem Jezusa uda\u0107 si\u0119 tu pieszo. “I\u00a0wyszed\u0142szy, szed\u0142 wedle zwyczaju na g\u00f3r\u0119 Oliwn\u0105, a za nim te\u017c szli i\u00a0uczniowie.” (\u0141k 22:39) [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    Na G\u00f3rze Oliwnej dzia\u0142a prowadzony przez siostry el\u017cbietanki sierociniec Dom Pokoju. Siostry prowadz\u0105 te\u017c Dom Polski w starym mie\u015bcie, kt\u00f3ry daje oparcie Polakom oraz po\u0142o\u017cony poza murami starego miasta, ale niedaleko Bramy Damasce\u0144skiej, dom pielgrzyma \u2013 Nowy Dom Polski.<\/p>\n

    \"Stary

    Stary Dom Polski. Zadaniem polskich el\u017cbietanek jest mi\u0119dzy innymi wspieranie pielgrzym\u00f3w z Polski. W razie problem\u00f3w mo\u017cna tu szuka\u0107 pomocy (doj\u015bcie po schodach od ulicy Bramy Dmasce\u0144skiej). [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Wieczernik<\/h2>\n

    <\/a>Odwiedzam jeden z najciekawszych w Jerozolimie ko\u015bcio\u0142\u00f3w, znajduj\u0105cy si\u0119 w dzielnicy ormia\u0144skiej na miejscu domu \u015bw. Marka Ewangelisty. Jest to ko\u015bci\u00f3\u0142 syryjski w klasztorze \u015aw. Marka. Dba o niego intryguj\u0105ca kobieta, chrze\u015bcijanka z Iranu, kt\u00f3ra \u015bpiewa i m\u00f3wi wieloma j\u0119zykami i bardzo ch\u0119tnie ze wszystkimi dzieli si\u0119 opowie\u015bciami. Twierdzi, \u017ce w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 rozmawiania z lud\u017ami, nie przyj\u0119\u0142a \u015bwi\u0119ce\u0144 zakonnych, gdy\u017c w klasztorze musia\u0142aby milcze\u0107. Wed\u0142ug niej Ostatnia Wieczerza odby\u0142a si\u0119 w pomieszczeniu pod tym ko\u015bcio\u0142em, a nie w tradycyjnym Wieczerniku (zbudowanym przez krzy\u017cowc\u00f3w na wzg\u00f3rzu Syjon na miejscu by\u0107 mo\u017ce pierwszego ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3re wskaza\u0142 torturowany przez krzy\u017cowc\u00f3w \u017byd, cho\u0107 wcze\u015bniej zaklina\u0142 si\u0119, \u017ce nie wie gdzie by\u0142 Wieczernik). Czy ta niewielka sala, obecnie ze szpec\u0105cym kaloryferem na \u015bcianie, mog\u0142a by\u0107 owym rozs\u0142awionym \u201epokojem na pi\u0119trze\u201d w kt\u00f3rym gromadzili si\u0119 aposto\u0142owie przy \u201eprzes\u0142awnym kielichu\u201d? Rozgl\u0105dam si\u0119 niepewnie. Iranka wymienia \u201edowody\u201d metafizyczne i m\u00f3wi o wielkiej mocy tego miejsca. Wed\u0142ug niej wszystko co stare, jest pod ziemi\u0105, a skoro jeden z uczni\u00f3w mia\u0142 dom w Jerozolimie, to po c\u00f3\u017c aposto\u0142owie mieliby wynajmowa\u0107 pomieszczenie?<\/p>\n

    \"Wn\u0119trze

    Syryjski ortodoksyjny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015aw. Marka. Inskrypcja z\u00a0VI\u00a0w. na filarze w ko\u015bciele g\u0142osi: “To jest dom Marii, matki Jana zwanego Markiem. Og\u0142oszony przez \u015bwi\u0119tych aposto\u0142\u00f3w ko\u015bcio\u0142em pod wezwaniem Dziewicy Maryi, Matki Bo\u017cej, po wniebowst\u0105pieniu Pana naszego Jezusa Chrystusa. Odnowiony po zniszczeniu Jerozolimy przez Tytusa w roku Pa\u0144skim 73.” [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    Istotnie, dom \u015bw. Marka uwa\u017ca si\u0119 obecnie za prawdopodobne miejsce Ostatniej Wieczerzy. A zatem to z tym miejscem mo\u017ce si\u0119 wi\u0105za\u0107 historia \u015awi\u0119t\u0119go Graala, kt\u00f3ry pierwotnie m\u00f3g\u0142 by\u0107 kielichem paschalnym nale\u017c\u0105cym do wyposa\u017cenia domu, a nastepnie prawdopodobnie zosta\u0142 przywieziony do Rzymu przez \u015bw. Piotra. Po latach przechowywania w ukryciu trafi\u0142 do katedry w Walencji, cho\u0107 nie ma pewno\u015bci \u017ce jest to naczynie autentyczne. Raczej bogaty, ze szlachetnego kamienia (i z p\u00f3\u017aniej dodan\u0105 z\u0142ot\u0105 n\u00f3\u017ck\u0105 z uchwytami i klejnotami) ju\u017c w czasach Chrystusa by\u0142 kosztownym antykiem. To tak\u017ce sugerowa\u0142by dom \u015bw. Marka jako miejsce Ostatniej Wieczerzy (matka \u015bw. Marka by\u0142a raczej zamo\u017cna i s\u0105 przes\u0142anki by s\u0105dzi\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c do niej nale\u017ca\u0142 ogr\u00f3d Getsemani). W ko\u015bciele pod wezwaniem \u015bw. Marka odnajduj\u0119 pociemnia\u0142y ze staro\u015bci obraz Maryi, wed\u0142ug tradycji namalowany na \u017cywo przez \u015bw. \u0141ukasza (podobnie jak i spodnia warstwa obrazu Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej). W ko\u015bciele tym sprawuje si\u0119 liturgi\u0119 jerozolimsk\u0105 w j\u0119zyku syryjskim, kt\u00f3ry jest dialektem j\u0119zyka aramejskiego\u00a0\u2013 jedn\u0105 z najstarzych liturgii chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n

    \"Droga

    Droga do tradycyjnego Wieczernika na wzg\u00f3rzu Syjon i ko\u015bci\u00f3\u0142 Za\u015bni\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Na wzg\u00f3rzu tym znajdowa\u0142a si\u0119 synagoga, prawdopodobne miejsce spotka\u0144 pierwszej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bija\u0144skiej. Na jej pozosta\u0142o\u015bciach i na ruinach bazyliki krzy\u017cowc\u00f3w oraz wcze\u015bniejszej bazyliki bizantyjskiej, w XIV w. franciszkanie zbudowali gotycki Wieczernik. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    \"Arabski

    Muzu\u0142ma\u0144ski witra\u017c w tradycyjnym Wieczerniku (w XVI w. Turcy zamienili Wieczernik w meczet, a przechowywany tu ju\u017c w IV w. s\u0142up ubiczowania franciszkanie przenie\u015bli do swojej kaplicy w Bazylice \u015awi\u0119tego Grobu).<\/p><\/div>\n

    <\/a>Droga krzy\u017cowa w Jerozolimie<\/h2>\n

    Jest pi\u0105tek \u2013 dzie\u0144 wolny od pracy. <\/a>Nie wiem, kt\u00f3ry ju\u017c raz z kolei przemierzam Via Dolorosa<\/em>, czyli Drog\u0119 M\u0119ki Pa\u0144skiej. Jednak w pi\u0105tki jest tu szczeg\u00f3lna atmosfera. O\u00a0trzeciej rozpoczyna si\u0119 procesja prowadzona przez franciszkan\u00f3w, w kt\u00f3rej uczestnicz\u0119. Drog\u0119 toruje turecki stra\u017cnik nosz\u0105cy fez (czerwon\u0105 czapk\u0119 w kszta\u0142cie odwr\u00f3conej doniczki z czarnym fr\u0119dzlem). Modlitwy odmawiane s\u0105 w wielu j\u0119zykach, s\u0142ycha\u0107 te\u017c \u201eZdrowa\u015b Maryjo\u201d. Mijamy kaplice: Ubiczowania, Skazania, Ecce Homo<\/em> (oto Cz\u0142owiek) i kolejne \u2013 przy stacjach drogi zroszonej krwi\u0105 Chrystusa. Na ulicach panuje zgie\u0142k, arabskie dzieci kopi\u0105 pi\u0142k\u0119, sprzedawcy kusz\u0105 pami\u0105tkami, kto\u015b przybija co\u015b m\u0142otem, kto inny niecierpliwie pokrzykuje \u201eJalla! Jalla!\u201d. Tak jak opisuj\u0105 przewodniki \u2013 sacrum<\/em> miesza si\u0119 tu z profanum<\/em>.<\/p>\n

    \"Pielgrzymi

    P\u0105tnicy na drodze krzy\u017cowej w Jerozolimie podczas procesji prowadzonej przez franciszkan\u00f3w. Czasem sceny pasyjne w widowiskowy spos\u00f3b odtwarzaj\u0105 aktorzy. Przebieg Via Dolorosa wielokrotnie zmieniano (ostatnio w XVIII w.) \u2013 obecnie “droga cierpienia” niemal w ca\u0142o\u015bci znajduje si\u0119 w dzielnicy muzu\u0142ma\u0144skiej. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Udaj\u0119 si\u0119 poza odbudowane przez Sulejmana Wspania\u0142ego mury miejskie do ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem \u015bw. Piotra in gallicantu <\/em>(czyli w miejscu piania koguta). Obok ko\u015bcio\u0142a zatrzymuj\u0119 si\u0119 na antycznych schodach, kt\u00f3rymi Jezus najprawdopodobniej schodzi\u0142 do ogrodu oliwnego wraz z aposto\u0142ami po Ostatniej Wieczerzy. Niedaleko jest Sadzawka Siloe i najstarsza cz\u0119\u015b\u0107 Jerozolimy \u2013 Miasto Dawida (obecnie park archeologiczny).<\/p>\n

    \"Rzymska

    Plansza do rzymskiej gry wyryta w drodze z I w. Niekt\u00f3re rzymskie gry by\u0142y okrutne \u2013 rol\u0119 pionka odgrywa\u0142 skazaniec przebrany za kr\u00f3la. W innej wersji gry za kr\u00f3la przebierano koz\u0142a, kt\u00f3rego wyszydzano, brutalnie bito i zabijano. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    Miejsc historycznych jest wok\u00f3\u0142 miasta mn\u00f3stwo. Nawet instytut, w kt\u00f3rym pracuj\u0119, po\u0142o\u017cony jest na wzg\u00f3rzu, z kt\u00f3rego rozpo\u015bciera si\u0119 malowniczy widok na niewielk\u0105 granicz\u0105c\u0105 z Jerozolim\u0105 miejscowo\u015b\u0107 Ein Karem. Znajduje si\u0119 w niej ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem Narodzin \u015bw. Jana Chrzciciela. Zbudowany zosta\u0142 w miejscu, w kt\u00f3rym \u2013 zgodnie z tradycj\u0105 \u2013 mieszka\u0142a \u015bw. El\u017cbieta, kt\u00f3r\u0105 nawiedzi\u0142a brzemienna Maryja. A wydarzenie to rozegra\u0142o si\u0119 kwadrans piechot\u0105 od mojej pracy!<\/p>\n

    <\/a>Wra\u017cenia z uniwersytetu w Jerozolimie<\/h2>\n

    M\u00f3j wyjazd do Jerozolimy wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142prac\u0105 mi\u0119dzy Uniwersytetem Medycznym w Wiedniu a Uniwersytetem Hebrajskim. Szef laboratorium, w kt\u00f3rym pracuj\u0119 to niecodzienna posta\u0107. Profesor jest bardzo wysoki, \u0142ysy i podejrzanie u\u015bmiechni\u0119ty. Codziennie rano zak\u0142ada du\u017ce, czarne okulary, nalepia \u017c\u00f3\u0142t\u0105 ta\u015bm\u0119 klej\u0105c\u0105 na czo\u0142o, pod nosem i na brod\u0119 i g\u0142o\u015bno \u015bpiewa po hebrajsku, \u017ce si\u0119 urodzi\u0142 psem. Kiedy go zobaczy\u0142em pierwszy raz, skaka\u0142 na jednej nodze i g\u0142o\u015bno krzycza\u0142 co\u015b po hebrajsku przez tekturow\u0105 tub\u0119. Za wszelk\u0105 cen\u0119 i bez zahamowa\u0144 pr\u00f3buje zwr\u00f3ci\u0107 na siebie uwag\u0119. W\u0142a\u015bciwie, to ci\u0105gle m\u00f3wi. Jak nie do innych, to do siebie i wtedy niemal zupe\u0142nie od rzeczy. Nikt z pracownik\u00f3w naukowych ju\u017c na to nie reaguje \u2013 nawet bardzo powa\u017cni ludzie rozmawiaj\u0105 z nim tak, jakby mimo wszystko zachowywa\u0142 si\u0119 normalnie. Ostrzegano mnie, \u017ce je\u017celi b\u0119d\u0119 reagowa\u0142 na jego zaczepki, to go tylko tym zach\u0119c\u0119 i b\u0119dzie jeszcze g\u0142o\u015bniej swoje wykrzykiwa\u0142 (i rzeczywi\u015bcie \u2013 za\u015bpiewa\u0142 dla mnie piosenk\u0119). \u015apiewa\u0142 te\u017c komicznym g\u0142osem, \u017ce by\u0142 najdzielniejszym \u017co\u0142nierzem walcz\u0105cym w Libanie, ale zosta\u0142 ci\u0119\u017cko ranny podczas wsiadania na wielb\u0142\u0105da. Mimo swoich dziwactw, profesor jest jednym z najwi\u0119kszych m\u00f3zg\u00f3w immunologii molekularnej i \u015bwiatow\u0105 s\u0142aw\u0105. Ma interesuj\u0105ce skojarzenia i s\u0105dz\u0119, \u017ce dzi\u0119ki temu tak\u017ce oryginalne pomys\u0142y naukowe. Jego badania zosta\u0142y uznane w sonda\u017cu czasopisma \u201eNature Medicine\u201d za najbardziej wp\u0142ywowe w swojej dziedzinie w ci\u0105gu ostatnich kilku lat. Trudno si\u0119 wi\u0119c dziwi\u0107 temu, \u017ce mo\u017ce wzbudza\u0107 zainteresowanie. Do pracy przychodzi pierwszy, a wychodzi ostatni i nigdy nie bierze urlopu. Niedawno zapowiedzia\u0142, \u017ce instytut ma odwiedzi\u0107 senator Stan\u00f3w Zjednoczonych. Zapewne jest to prawda, cho\u0107 profesor g\u0142osi\u0142 tak\u017ce wersje, zgodnie z kt\u00f3rymi ma by\u0107 trzech senator\u00f3w, \u201ekt\u00f3rzy dla niego pracuj\u0105\u201d. A ostatnio stwierdzi\u0142, \u017ce on te\u017c jest senatorem, po czym rozradowany t\u0105 my\u015bl\u0105 odda\u0142 si\u0119 swojemu codziennemu zaj\u0119ciu \u2013 godzinnemu \u015bpiewaniu podczas pakowania ko\u0144c\u00f3wek od pipet (monotonna czynno\u015b\u0107 wykonywana zwykle tylko przez student\u00f3w). Opr\u00f3cz zachowa\u0144 ekscentrycznego szefa, moj\u0105 uwag\u0119 zwr\u00f3cili tak\u017ce pracownicy, kt\u00f3rzy nosz\u0105 ze sob\u0105 bro\u0144. Pyta\u0142em si\u0119, do czego jest im potrzebna. Odpowiadali, \u017ce boj\u0105 si\u0119 o swoje pa\u0144stwo i nie wiedz\u0105, jaka b\u0119dzie jego przysz\u0142o\u015b\u0107. Palesty\u0144czykom rzecz jasna broni nosi\u0107 nie wolno.<\/p>\n

    Wiele os\u00f3b w pracy ubiera si\u0119 tradycyjnie, podkre\u015blaj\u0105c tym wyznawan\u0105 religi\u0119 i kultywowan\u0105 tradycj\u0119. A mimo to odczuwam bardzo pozytywne nastawienie \u017byd\u00f3w do mnie, a nawet mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce zosta\u0142em przyj\u0119ty niezwykle ciep\u0142o i przyja\u017anie. Na szabat zaprosi\u0142a mnie do domu swoich rodzic\u00f3w ortodoksyjna kole\u017canka z pracy. Przygotowa\u0142em si\u0119 i poczyta\u0142em o prawie szabatowym. Mam ju\u017c w\u0142asn\u0105 \u201ekip\u0119\u201d, czyli jarmu\u0142k\u0119, ale specjalnie na t\u0119 okazj\u0119 kupi\u0119 wi\u0119ksz\u0105 (to obowi\u0105zkowe dla m\u0119\u017cczyzn nakrycie g\u0142owy, bez kt\u00f3rego religijny \u017byd nie przejdzie w wyprostowanej pozycji wi\u0119cej ni\u017c sze\u015b\u0107 st\u00f3p; \u201ekipa\u201d przypomina, \u017ce jest nad nimi kto\u015b wy\u017cszy, komu nale\u017cy si\u0119 cze\u015b\u0107, a kt\u00f3rego imienia nie wolno nawet napisa\u0107). Wszyscy s\u0105 bardzo uprzejmi i cz\u0119sto zapraszaj\u0105 mnie \u2013 na w\u0119dr\u00f3wki po Jerozolimie, do restauracji i na imprezy. Mo\u017cliwe, \u017ce do\u015bwiadczam tak ogromnej serdeczno\u015bci po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce w czasie wojny moja rodzina ratowa\u0142a \u017byd\u00f3w, ryzykuj\u0105c w\u0142asnym \u017cyciem; dokonania te potwierdzaj\u0105 znajduj\u0105ce si\u0119 w archiwum Yad Vashem dokumenty. Na uczelni\u0119 doje\u017cd\u017cam autobusem \u2013 mijam miejsce, w kt\u00f3rym odby\u0142 si\u0119 s\u0142ynny proces Adolfa Eichmanna w Jerozolimie, po jego pojmaniu w 1960 roku Argentynie.<\/p>\n

    \"Kwiaty

    Malwy na dachu w Jerozolimie. Podczas wojny izraelsko-arabskiej w 1948 roku mieszka\u0144cy Jerozolimy uzupe\u0142niali diet\u0119 bogatymi w \u017celazo i witaminy li\u015b\u0107mi malwy.<\/p><\/div>\n

    Profesor zaproponowa\u0142 mi po\u017cyczenie samochodu na weekend, a kole\u017canki w pracy wyszuka\u0142y w Internecie, co i kiedy mog\u0119 zwiedza\u0107. Jazda samochodem jest bodaj najniebezpieczniejsz\u0105 czynno\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna wykonywa\u0107 w Izraelu. Jednak\u017ce dowiedzia\u0142em si\u0119 o ca\u0142odniowych wycieczkach z Jerozolimy palesty\u0144skimi minibusami na zasadzie dojazdu bez przewodnika do miejsc \u015bwi\u0119tych i historycznych i okaza\u0142o si\u0119 to \u2013 wbrew pozorom \u2013 fajnym i wygodnym rozwi\u0105zaniem. Do takiego sposobu zwiedzania przekona\u0142a mnie sympatyczna obs\u0142uga hotelu Hashimi, w kt\u00f3rym si\u0119 zatrzyma\u0142em \u2013 solidnie zbudowany Palesty\u0144czyk ubrany w galabij\u0119 i nosz\u0105cy d\u0142ug\u0105 czarn\u0105 brod\u0119 i jego zawini\u0119ta w czador, p\u0142ynnie m\u00f3wi\u0105ca po angielsku \u017cona. Nie zapomn\u0119 skalistego Qumran, Nazaretu, Kafarnaum, gor\u0105cego Jerycho, Morza Martwego, zej\u015bcia \u015acie\u017ck\u0105 W\u0119\u017ca z ruin Masady ani miejsca chrztu Jezusa w Jordanie. Po drodze mijali\u015bmy checkpointy<\/em> \u2013 nie tylko przed Jerozolim\u0105, ale nawet daleko na pustyni, na kt\u00f3rych prze\u015bwietlano nam baga\u017c oraz badano pobrane pr\u00f3bki pod k\u0105tem obecno\u015bci \u015blad\u00f3w \u015brodk\u00f3w wybuchowych. Mimo tych niedogodno\u015bci wycieczka si\u0119 uda\u0142a.<\/p>\n

    <\/a>Betlejem i stajenka betlejemska<\/h2>\n

    <\/a>W kolejny szabat pojecha\u0142em do Palestyny do Betlejem. W ten dzie\u0144 izraelska komunikacja publiczna jest nieczynna, ale do\u00a0checkpointu<\/em> bez problemu i w niespe\u0142na p\u00f3\u0142 godziny dojecha\u0142em arabskim minibusem. Miasto jest odseparowane izraelskim o\u015bmiometrowym betonowym murem, kt\u00f3ry zrobi\u0142 na mnie wra\u017cenie wi\u0119ksze ni\u017c \u015aciana P\u0142aczu. Czeka tu ca\u0142y parking taks\u00f3wek, a alternatyw\u0105 jest marsz przez pustyni\u0119, do kt\u00f3rego nie zach\u0119ca upalna pogoda. Szybko orientuj\u0119 si\u0119, \u017ce na dojechanie prosto do miasta nie ma szans, a po pierwszym kilometrze kierowca wyj\u0105\u0142 prospekty reklamowe i og\u0142osi\u0142 si\u0119 moim przewodnikiem. Niech b\u0119dzie. Najpierw zamierzam zwiedzi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 na Polu Pasterzy.<\/p>\n

    \"Przybie\u017celi

    W sanktuarium na Polu Pasterzy (w Bajt Sahur ko\u0142o Betlejem). O ko\u015bci\u00f3\u0142 dbaj\u0105 franciszkanie z Kustodii Ziemi \u015awi\u0119tej. Wiele tradycji bo\u017conarodzeniowych zapocz\u0105tkowa\u0142 \u015bw. Franciszek, a opis okoliczno\u015bci narodzenia Jezusa zawarty w Ewangelii wg. \u015bw. \u0141ukasza niekt\u00f3rzy badacze przypisuj\u0105 Maryi. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    W Betlejem ludzie nie u\u015bmiechaj\u0105 si\u0119, uderza bieda i spustoszenie. Palesty\u0144skie dzieci b\u0142agaj\u0105, \u017cebym za drobn\u0105 op\u0142at\u0105 pozwoli\u0142 im poda\u0107 sobie co\u015b ze sklepu lub otworzy\u0107 nap\u00f3j. Sprzedawca szopek z drewna oliwnego m\u00f3wi, \u017ce dzi\u015b by\u0142em jego pierwszym klientem. Pyta mnie sk\u0105d pochodz\u0119 i gdy dowiaduje si\u0119, \u017ce z Polski, zaczyna wychwala\u0107 moich rodak\u00f3w. S\u0105 lepsi od W\u0142och\u00f3w, kt\u00f3rzy zadzieraj\u0105 nosa \u2013 twierdzi i dodaje, \u017ce b\u0119d\u0119 dzi\u015b tak\u017ce jego ostatnim klientem. Ruch pielgrzymkowy jest niewielki i zdaje si\u0119, \u017ce nikt tu nie zagl\u0105da. Jaki\u015b ch\u0142opiec ze \u0142zami w oczach prosi o przys\u0142anie mu zaproszenia do Polski, dr\u017c\u0105c\u0105 r\u0119k\u0105 zapisuje sw\u00f3j adres e-mailowy na mojej mapie. Przypominaj\u0105 si\u0119 s\u0142owa pastora\u0142ki Skald\u00f3w Z\u0142ota Jerozolima i biedne Betlejem:<\/em> \u201eZawieja i beznadzieja… bieda straszna w Betlejem\u201d.<\/p>\n

    \"Stajenka

    Grota Narodzenia w podziemiach pod o\u0142tarzem Bazyliki Narodzenia Pa\u0144skiego. Czternastoramienn\u0105 srebrn\u0105 gwiazd\u0119 z napisem po \u0142acinie: “Tu z Maryi Dziewicy narodzi\u0142 si\u0119 Jezus Chrystus. 1717” roz\u015bwietla pi\u0119tnacie wisz\u0105cych nad ni\u0105 lamp oliwnych. Miejsce to uznawano za autentyczne ju\u017c w II w. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    \u00a0Miejsca kt\u00f3re zobaczy\u0142em, b\u0119d\u0119 wspomina\u0142 w ka\u017cde Bo\u017ce Narodzenie, ilekro\u0107 us\u0142ysz\u0119 Dzisiaj w Betlejem<\/em>. Bazylika Narodzenia jest przejmuj\u0105co stara i ozdobiona czerwonymi bombkami. Stajenka znajduje si\u0119 poni\u017cej poziomu ziemi. W miejscu Narodzenia jest srebrna gwiazda, a na przeciwko \u2013 wn\u0119ka w kt\u00f3rej sta\u0142 \u017c\u0142obek i p\u00f3\u0142ka, na kt\u00f3rej Trzej Kr\u00f3lowie z\u0142o\u017cyli dary. Nad o\u0142tarzami tymi pal\u0105 si\u0119 lampy oliwne. Wed\u0142ug \u015bw. Franciszka, sta\u0142y tu zwierz\u0119ta \u2013 wyobra\u017cam sobie, \u017ce w dalszej cz\u0119\u015bci groty. W odr\u00f3\u017cnieniu od uczestnik\u00f3w pielgrzymek nigdzie si\u0119 nie spieszy\u0142em i sp\u0119dzi\u0142em tu pe\u0142ne dwie godziny, a nawet przez pewien czas by\u0142em sam.<\/p>\n

    \"Wn\u0119trze

    Kolumnada w nawie g\u0142\u00f3wnej Bazyliki Narodzenia Pa\u0144skiego. Kolumny maj\u0105 niemal dwa tysi\u0105ce lat, a pod deskami w posadzce zobaczy\u0107 mo\u017cna mozaiki bazyliki Konstantyna Wielkiego. Obecnie dach bazyliki grozi zawaleniem.<\/p><\/div>\n

    W drodze powrotnej, ju\u017c za checkpointem<\/em>, dosiada si\u0119 do mnie Palesty\u0144czyk. \u017bali si\u0119, \u017ce nie wszyscy jego krewni maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 pojechania do Jerozolimy Wschodniej (arabskiej), bo uzale\u017cnione jest to od wieku i statusu cywilnego. Proponuje mi tak\u017ce \u201ezwiedzenie\u201d obozu dla uchod\u017ac\u00f3w.<\/p>\n

    \"Rzemie\u015blnik

    Palesty\u0144ski rzemie\u015blnik z Betlejem. Miejscowa ludno\u015b\u0107 utrzymuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z\u00a0turystyki i rzemios\u0142a. Praca w pobliskiej Jerozolimie jest utrudniona przez uci\u0105\u017cliwe kontrole graniczne (w przypadku pielgrzym\u00f3w przebiegaj\u0105 sprawnie).<\/p><\/div>\n

    <\/a>Wojsko na ulicach Jerozolimy<\/h2>\n

    Wieczorem u Rimona spotykam Polak\u00f3w \u2013 \u017co\u0142nierzy Si\u0142 Narod\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3rzy przyjechali z Syrii na weekend, pozwiedza\u0107. To bardzo fajni i porz\u0105dni ludzie. Siedzimy przy stoliku wyk\u0142adanym ormia\u0144skimi kafelkami. Wdaj\u0119 si\u0119 z nimi w rozmow\u0119 o Bliskim Wschodzie, zabytkach Petry, lokalnych zwyczajach, rodzajach szisz (dowiaduj\u0119 si\u0119, \u017ce palenie melasy jab\u0142kowej jest wa\u017cnym elementem kultury Bliskiego Wschodu). M\u00f3wi\u0119 o mojej pracy, a oni \u2013 \u017ce bardzo t\u0119skni\u0105 za swoimi rodzinami w Polsce. Ich przejazd do Jerozolimy wywo\u0142a\u0142 poruszenie na granicy. Przed wybuchem wojny w 1948 roku projekt ONZ przewidywa\u0142 podzia\u0142 Palestyny na pa\u0144stwo arabskie i \u017cydowskie, przy czym Jerozolima mia\u0142a zosta\u0107 wolnym miastem pod mi\u0119dzynarodow\u0105 kontrol\u0105. Tak si\u0119 jednak nie sta\u0142o i miasto jest \u015bci\u015ble strze\u017cone przez izraelskie wojsko i policj\u0119. Jerozolim\u0119 monitoruj\u0105 g\u0119sto rozmieszczone kamery.<\/p>\n

    Uzbrojeni w karabiny izraelscy \u017co\u0142nierze maj\u0105 liczne posterunki na ulicach okupywanej Jerozolimy Wschodniej. By\u0142em \u015bwiadkiem, jak kilkakrotnie wyrywkowo zatrzymywali palesty\u0144skich ch\u0142opc\u00f3w i odprowadzali gdzie\u015b poza mury starego miasta. Mia\u0142em te\u017c nieprzyjemne wra\u017cenie, \u017ce ka\u017cdy, kto spaceruje z wi\u0119kszym aparatem fotograficznym, uznawany jest za fotoreportera. Znienacka otoczyli mnie \u017co\u0142nierze i poprowadzili w ciemny zau\u0142ek. Odebrali mi aparat i przejrzeli wszystkie zdj\u0119cia \u2013 zdarzenie, kt\u00f3re w \u201enormalnym\u201d \u015bwiecie by\u0142oby nie do pomy\u015blenia! Musia\u0142em tak\u017ce odpowiedzie\u0107 na mn\u00f3stwo pyta\u0144: co robi\u0119, gdzie mieszkam, kt\u00f3rym autobusem je\u017cd\u017c\u0119 do pracy, co jad\u0142em na \u015bniadanie i na obiad, jak maj\u0105 na imi\u0119 moi rodzice, dok\u0105d p\u00f3jd\u0119 po przes\u0142uchaniu i kt\u00f3r\u0105 drog\u0105 oraz jeszcze raz \u2013 kt\u00f3rym autobusem je\u017cd\u017c\u0119 do pracy. Po godzinie oddali mi paszport, aparat i wypu\u015bcili.<\/p>\n

    \"Prawos\u0142awne

    W greckiej cerkwi [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Jerozolima chasyd\u00f3w<\/h2>\n

    Jest Szawuot, czyli \u017cydowskie \u015awi\u0119to \u017bniw, hebrajski rok 5769 od stworzenia \u015bwiata. Siedz\u0119 w Cafe Himo <\/em>u Rimona i z dogodnego miejsca ogl\u0105dam przechodz\u0105cy o kilka krok\u00f3w ode mnie orszak chasydzkich rodzin. Pod\u0105\u017caj\u0105 przez stare miasto, tak\u017ce przez cz\u0119\u015b\u0107 muzu\u0142ma\u0144sk\u0105, w stron\u0119 Muru Zachodniego. Przechodz\u0105 mimo mnie spore gromadki dzieci, m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani na nier\u00f3wnej drodze pchaj\u0105, cz\u0119sto podw\u00f3jne, w\u00f3zki. Wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani i nawet mali ch\u0142opcy s\u0105 na co dzie\u0144 ubrani bardzo podobnie: nosz\u0105 czarne p\u0142aszcze, bia\u0142e koszule, bia\u0142e fr\u0119dzle po bokach, maj\u0105 d\u0142ugie pejsy i kapelusze. W my\u015blach pr\u00f3buje podzieli\u0107 ich na grupy ze wzgl\u0119du na kolor specjalnie przybranego dzi\u015b p\u0142aszcza modlitewnego, kszta\u0142t od\u015bwi\u0119tnej futrzanej czapy wskazuj\u0105cej na przynale\u017cno\u015b\u0107 do sekty lub kolor w\u0142os\u00f3w. Kobiety ubrane s\u0105 skromnie: w ciemne sp\u00f3dnice, grube po\u0144czochy i d\u0142ugie r\u0119kawy; m\u0119\u017catki chowaj\u0105 w\u0142osy pod chustami albo maja ogolone g\u0142owy i nosz\u0105 sztucznie wygl\u0105daj\u0105ce peruki. T\u0142um nie ma ko\u0144ca i momentami zlewa si\u0119 w ciemn\u0105 plam\u0119 albo ludzk\u0105 rzek\u0119. Po ponad godzinie wpatrywania si\u0119 dzia\u0142a niemal hipnotycznie. Czuj\u0119, \u017ce jeszcze chwila i zakr\u0119ci mi si\u0119 w g\u0142owie. Rimon zdaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nie widzie\u0107 \u015bwiata poza tym niecodziennym zjawiskiem, ale pierwszy odrywa wzrok i opowiada mi o zwyczajach \u017cydowskich i przepisach religijnych pozytywnie wp\u0142ywaj\u0105cych na p\u0142odno\u015b\u0107. Ot\u00f3\u017c wszystkie aspekty \u017cycia chasyd\u00f3w s\u0105 drobiazgowo podporz\u0105dkowane religii i opatrzone przestrog\u0105 z dekalogu: \u201eBom ja jest Pan, B\u00f3g tw\u00f3j, B\u00f3g zawistny, kt\u00f3ry dochodz\u0119 nieprawo\u015bci ojc\u00f3w na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, kt\u00f3rzy mnie nienawidz\u0105\u201d.<\/p>\n

    \"Chasydzi

    Ultraortodoksyjni \u017bydzi \u2013 Chasydzi, czyli pobo\u017cni, uduchowieni mistycy, oddaj\u0105 cze\u015b\u0107 Bogu poprzez taniec, \u015bpiew i\u00a0ekstatyczne modlitwy. \u015a\u0105 uczniami cadyk\u00f3w, czyli “sprawiedliwych”, cudotw\u00f3rc\u00f3w. Chasydyzm rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w Polsce na gruncie ortodoksyjnego judaizmu rabinicznego oraz kaba\u0142y.<\/p><\/div>\n

    <\/a>W ostatnim tygodniu mia\u0142 miejsce bunt ultraortodoks\u00f3w z najbardziej konserwatywnego obozu haredim (fanatycy ci pono\u0107 uwa\u017caj\u0105, \u017ce utworzenie pa\u0144stwa Izrael by\u0142o \u015bwi\u0119tokradztwem, wielu z nich odmawia u\u017cywania \u015bwi\u0119tego j\u0119zyka hebrajskiego w mowie potocznej, a niekt\u00f3rzy nawet sympatyzuj\u0105 z rz\u0105dem Iranu). Przyczyn\u0105 protest\u00f3w by\u0142o otwarcie w sobot\u0119, tu\u017c przed ko\u0144cem szabatu, nowego parkingu w pobli\u017cu starego miasta. Jak i wielokrotnie wcze\u015bniej, zn\u00f3w zap\u0142on\u0119\u0142y \u015bmietniki w chasydzkiej dzielnicy Mea Shearim i dosz\u0142o do star\u0107 z policj\u0105. W Mea Shearim trzeba by\u0107 ostro\u017cnym i respektowa\u0107 obowi\u0105zuj\u0105ce przepisy. Nieprzestrzeganie panuj\u0105cych tu zasad, mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 si\u0119 dla niefrasobliwego turysty obrzuceniem kamieniami. Podobno atakowane bywaj\u0105 osoby nieubrane na czarno, nosz\u0105ce bi\u017cuteri\u0119 lub z aparatem fotograficznym (zw\u0142aszcza z lamp\u0105 b\u0142yskow\u0105 w szabat), kobiety z odkrytymi ramionami lub odkryt\u0105 g\u0142ow\u0105 oraz grupy turystyczne. Dowiaduj\u0119 si\u0119, \u017ce chasydzi nie s\u0105 zbytnio lubiani nawet przez ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w. Na szcz\u0119\u015bcie chasydzi z daleka omijaj\u0105 bazylik\u0119 Pa\u0144skiego Grobu.<\/p>\n

    <\/a>Ostatnia noc w Jerozolimie<\/h2>\n

    W wigilie Bo\u017cego Cia\u0142a bazylika by\u0142a otwarta w nocy, wi\u0119c przyszed\u0142em o dwunastej zobaczy\u0107 odprawiane jednocze\u015bnie (cho\u0107 osobno) nabo\u017ce\u0144stwa prawos\u0142awne i katolickie. Obrz\u0105dek prawos\u0142awny jest pi\u0119kny, ornamentalny, bogaty w symbolik\u0119 i starszy od katolickiego. Ponownie uda\u0142o mi si\u0119 uprosi\u0107 zakonnika ormia\u0144skiego, \u017ceby wpu\u015bci\u0142 mnie na galeri\u0119 (zaprowadzi\u0142 mnie do dostojnika wygl\u0105daj\u0105cego na biskupa, kt\u00f3ry skin\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105 na znak, \u017ce zezwala). To by\u0142y niezwyk\u0142e chwile, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142em sam, wysoko, patrz\u0105c na Gr\u00f3b Pa\u0144ski i modl\u0105cych si\u0119 przed nim franciszkan\u00f3w z Kustodii Ziemi \u015awi\u0119tej (kt\u00f3rzy strzeg\u0105 miejsc \u015bwi\u0119tych, a ich symbolem jest krzy\u017c jerozolimski). \u017beby im nie przeszkadza\u0107, fotografowa\u0142em tylko podczas \u015bpiew\u00f3w, gdy\u017c echo powtarza\u0142o i wzmacnia\u0142o d\u017awi\u0119k migawki. Domine ivimus<\/em>. Panie, musz\u0119 wraca\u0107!<\/p>\n

    \"Franciszkanie

    Uroczysto\u015b\u0107 Bo\u017cego Cia\u0142a przed Grobem Pa\u0144skim<\/p><\/div>\n

    \u015aniadanie jem u Rimona. Na po\u017cegnanie przygotowuje dla mnie poczw\u00f3rn\u0105 porcj\u0119. Nie, nie jestem w stanie tyle zje\u015b\u0107! \u2013 broni\u0119 si\u0119. Wyra\u017anie zadowolony z siebie Ormianin pakuje mi jedzenie na drog\u0119. Czterdziest\u0105 i ostatni\u0105 noc w Izraelu sp\u0119dzi\u0142em w Tel Awiwie. Rano zd\u0105\u017cy\u0142em jeszcze zwiedzi\u0107 staro\u017cytny port w Jaffie, niegdy\u015b g\u0142\u00f3wny port Jerozolimy u\u017cywany przez krzy\u017cowc\u00f3w. Do centrum wr\u00f3ci\u0142em wzd\u0142u\u017c morza po pla\u017cy \u2013 to by\u0142 bardzo przyjemny poranek.<\/p>\n

    \"Sieci

    Sieci rybackie w Jaffie. Staro\u017cytny port s\u0142u\u017cy\u0142 kr\u00f3lowi Salomonowi do transportu drewna cedrowego z Libanu do budowy \u015awi\u0105tyni Jerozolimskiej. Jaffa by\u0142a te\u017c g\u0142\u00f3wnym miastem portowym Kr\u00f3lestwa Jerozolimskiego \u2013 bram\u0105 do Jerozolimy dla pielgrzym\u00f3w i krzy\u017cowc\u00f3w przybywaj\u0105cych tu drog\u0105 morsk\u0105. [mapa<\/a>]<\/p><\/div>\n

    <\/a>Lotnisko w Tel Awiwie<\/h2>\n

    Nic, ale to nic gorszego nie mo\u017ce si\u0119 przydarzy\u0107 fotografowi (nawet takiemu amatorowi jak ja), ni\u017c wizyta na lotnisku imienia Ben Guriona w Tel Awiwie. Przej\u015bcie przez tamtejsze security<\/em> jest jak najgorszy koszmar. Wraz z kolejnymi bramkami z punktami sprawdzania baga\u017cu podr\u0119cznego czu\u0142em, \u017ce popadam w coraz gorsze tarapaty. Najpierw sformatowano mi kart\u0119 pami\u0119ci, \u017ceby sprawdzi\u0107 czy aparat dzia\u0142a jak powinien (tak, jakby zdj\u0119\u0107 z oboz\u00f3w uchod\u017ac\u00f3w palesty\u0144skich nie da\u0142o si\u0119 przes\u0142a\u0107 przez Internet!). Nast\u0119pnie oznajmiono, \u017ce sprz\u0119tu fotograficznego ani laptopa nie mog\u0119 ze sob\u0105 zabra\u0107 (a tak, o wysy\u0142aniu sprz\u0119tu elektronicznego po trzydniowym testowaniu w \u201eBen Gurionie\u201d sporo s\u0142ysza\u0142em!). Uratowa\u0142o mnie pismo z Uniwersytetu Hebrajskiego, w kt\u00f3rym proszono o nie robienie mi problem\u00f3w. A mimo to musia\u0142em wyt\u0142umaczy\u0107 i zademonstrowa\u0107 dzia\u0142anie dos\u0142ownie ka\u017cdego przedmiotu, kt\u00f3ry posiada\u0142em. Nast\u0119pnie przez dwie godziny wszystko by\u0142o bardzo dok\u0142adnie ogl\u0105dane i wszechstronnie testowane przez kilka os\u00f3b po kolei: obiektywy odkr\u0119cane i przykr\u0119cane, wielokrotnie poddawane prze\u015bwietlaniu z ka\u017cdej strony, ka\u017cdy skrawek torby fotograficznej wyginany na wszelkie sposoby. Nawet szklane filtry wyjmowano z przezroczystych pude\u0142ek. Obserwowa\u0142em te pedantyczne dzia\u0142ania i a\u017c sam zacz\u0105\u0142em si\u0119 zastanawia\u0107, jak mo\u017cna by\u0142oby z tych filtr\u00f3w, kilku kabelk\u00f3w i baterii skonstruowa\u0107 bomb\u0119… Dysk z kopi\u0105 zdj\u0119\u0107, pechowym trafem, przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107, a m\u00f3j s\u0119dziwy laptop rzucono na ta\u015bm\u0119 mi\u0119dzy walizki. Na zako\u0144czenie \u2013 kontrola osobista w zamkni\u0119tym pomieszczeniu. A na po\u017cegnanie \u2013 ca\u0142kiem mi\u0142y u\u015bmiech, musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce bardzo \u0142adnej, pani z security<\/em>.<\/p>\n

    ***<\/span><\/p>\n

    Jestem zn\u00f3w w Wiedniu. Mam wra\u017cenie, \u017ce otacza mnie komfort. Ulice s\u0105 szerokie, wygodne i wydaj\u0105 si\u0119 czyste, dooko\u0142a nikt nie pokrzykuje, cywile nie nosz\u0105 karabin\u00f3w, nikt nie b\u0119dzie mnie bez powodu przes\u0142uchiwa\u0107 i przegl\u0105da\u0107 moich rzeczy, w sklepach nie trzeba prze\u015bwietla\u0107 baga\u017cu, a w mieszkaniu nie musz\u0119 wy\u0142apywa\u0107 karakon\u00f3w. Cieszy to, co pozosta\u0142o: zdj\u0119cia i drobiazgi, kt\u00f3re przywioz\u0142em ze sob\u0105. Prawdziwe skarby: kamyk z Doliny Cedronu, grudka ziemi z Ogr\u00f3jca i kamyk z Jeziora Genezaret.<\/p>\n

    <\/a>Bibliografia<\/h3>\n